میراث جهانی یونسکو
غار شاپور یکی از شگفت‌انگیزترین دیدنی‌های تاریخی شهرستان کازرون در استان فارس است؛ غاری طبیعی که در دل کوه قرار گرفته و در دوره ساسانی تندیس باشکوه شاپور اول در آن تراشیده شده است. قرار گرفتن این مجسمه در فضای غار، همراه با چشم‌انداز کوهستان و دشت‌های اطراف، باعث شده غار شاپور هم برای علاقه‌مندان به تاریخ و باستان‌شناسی و هم برای طبیعت‌گردان جذاب باشد.
مسجد شیخ لطف‌الله یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی اصفهان و یکی از چهار بنای اصلی پیرامون میدان نقش جهان است. این مسجد در ضلع شرقی میدان و روبه‌روی کاخ عالی‌قاپو قرار دارد و به دلیل گنبد کم‌نظیر، کاشی‌کاری‌های ظریف، محراب نفیس و طراحی متفاوت خود، جایگاه ویژه‌ای در معماری دوره صفوی دارد.
کوچه آشتی‌کنان که به کوچه عشاق و مهربانی نیز معروف است، کوچه‌ای تنگ و باریک بوده که اسباب نزدیکی آدم‌ها می‌شده و در واقع هنر و خلاقیت معماران ایرانی را به رخ می‌کشد به خصوص در شهرهای کویری. این کوچه‌ها در محله‌های قدیمیِ شهرهایی چون اصفهان و یزد هم‌چنان سرحال و سرزنده نفس می‌کشند اما در بعضی شهرها مانند تهران تک و توک به جا مانده‌اند آن‌هم در دلِ تهران قدیم؛ مثلا در محله عودلاجان.
آهوان یکی از مناطق کوهستانی استان سمنان است که در مسیر تاریخی سمنان به دامغان قرار گرفته و به دلیل طبیعت کوهستانی، کلاته‌های پایکوهی و کاروانسراهای تاریخی خود اهمیت دارد. این منطقه در حدود ۳۰ کیلومتری شرق سمنان قرار گرفته و آب‌وهوایی متفاوت با دشت‌های گرم و خشک اطراف دارد؛ زمستان‌های آن سرد و تابستان‌هایش معتدل و ییلاقی است.
مسجد امام اصفهان یکی از برجسته‌ترین بناهای دوره صفوی و یکی از مهم‌ترین آثار معماری ایران در میدان نقش جهان است. این مسجد در ضلع جنوبی میدان قرار گرفته و در کنار مسجد شیخ لطف‌الله، کاخ عالی‌قاپو و سردر قیصریه، یکی از چهار عنصر اصلی مجموعه تاریخی میدان نقش جهان را شکل می‌دهد.
تمام شهرهای توریستی دنیا فضاهایی را به عنوان پاتوق برای گردشگران پیش‌بینی می‌کنند؛ جایی که مسافران بتوانند قدم بزنند، خرید کنند، نوشیدنی میل کنند وغذا بخورند و با فرهنگ جامعه میزبان ارتباط برقرار کنند. سرای سعدالسلطنه قزوین مهم‌ترین پاتوق این شهر است و بدون شک از حضور در آن لذت خواهید برد.
کاروانسرای خواجه نظر در شهرستان جلفا و در مجاورت رودخانه‌ی ارس و پل ضیاء‌الملک واقع شده است. چنین به نظر می‌رسد که همراستا با اقدامات شاه عباس اول در راستای احداث و تعمیر 999 کاروانسرا در مرزهای ایران، این بنا توسط خواجه نظر احداث شده است.
عالی‌قاپو یکی از چهار بنای اصلی میدان نقش جهان اصفهان است که هر یک در چهار ضلع این میدان قرار دارند. بنایی که با سه سازه دیگر متفاوت است. عالی‌قاپو نه مسجد است و نه سردر بازار بلکه ایوانی بزرگ و ستون‌دار است که شاه صفوی از روی آن به تماشای بازی چوگان در میدان نقش جهان می‌نشست.
کاخ ساسانی سروستان، یکی از برجسته‌ترین آثار به‌جای‌مانده از دوران شکوهمند ساسانی، به‌عنوان بخشی از «محور ساسانی فارس» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. این محور شامل مجموعه‌ای از سایت‌های تاریخی در استان فارس است که اهمیت سیاسی، مذهبی و هنری این امپراتوری بزرگ ایرانی را نمایان می‌سازد.
باغ دولت‌آباد یزد یکی از باغ‌های ایرانی به شمار می‌رود که به واسطه بادگیر بلندش زبانزد است. این باغ که در چهار منار یزد قرار گرفته است، نه تنها در فهرست آثار ملی ایران جای دارد، بلکه به عنوان یکی از باغ‌های برجسته ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز جای دارد.
مجموعه تاریخی عباس‌آباد در حدود ۹ کیلومتری جنوب شرقی بهشهر، در دامنه‌های پوشیده از جنگل رشته‌کوه البرز در استان مازندران قرار دارد. این مجموعه تاریخی در محیطی سرسبز شکل گرفته و ترکیب کم‌نظیری از باغ ایرانی، معماری صفوی، سامانه‌های مدیریت آب و چشم‌انداز طبیعی شمال ایران را در خود جای داده است.
پل ورسک یکی از مشهورترین سازه‌های مهندسی راه‌آهن ایران در شهرستان سوادکوه استان مازندران است. این پل در مسیر راه‌آهن شمال، در نزدیکی روستای ورسک و در محدوده کوهستانی عباس‌آباد قرار گرفته و دو دامنه کوه را در ارتفاعی چشمگیر از کف دره به یکدیگر متصل می‌کند.
کاروانسرای دیر گچین یکی از مهم‌ترین کاروانسراهای تاریخی ایران است که در مرکز پارک ملی کویر و در مسیر تاریخی ری به قم قرار دارد. این کاروانسرا در حدود ۸۰ کیلومتری شمال شرقی شهر قم و در محدوده شهرستان قم قرار گرفته و از گذشته یکی از ایستگاه‌های مهم مسیرهای ارتباطی میان مرکز ایران و نواحی شرقی بوده است.
کاروانسرای زین‌الدین یکی از متفاوت‌ترین کاروانسراهای تاریخی ایران است که در مسیر قدیمی یزد به کرمان و در محدوده شهرستان مهریز استان یزد قرار دارد. این بنا در منطقه‌ای کویری و در کنار یکی از مسیرهای تاریخی رفت‌وآمد کاروان‌ها ساخته شده و امروزه یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری کاروانسراهای دوره صفوی به شمار می‌رود.
باغ شاهزاده ماهان یکی از مشهورترین باغ‌های تاریخی ایران است که در نزدیکی شهر ماهان و در دامنه کوه‌های تیگران و جوپار قرار دارد. این باغ در حدود ۳۵ کیلومتری جنوب‌شرقی کرمان و حدود ۴ کیلومتری شهر ماهان، در مسیر کرمان به بم واقع شده است.
کلیسای تادئوس مقدس کجاست؟کلیسای تادئوس مقدس که بیشتر با نام قره‌کلیسا شناخته می‌شود، در منطقه چالدران در شمال استان آذربایجان غربی و در نزدیکی روستای قره‌کلیسا قرار دارد. این کلیسا در یکی از نواحی کوهستانی شمال‌غرب ایران ساخته شده و به دلیل قرار گرفتن در محیطی طبیعی و نسبتاً دور از شهرهای بزرگ، سفر به آن بیشتر شبیه یک سفر تاریخی و فرهنگی است تا بازدید معمول از یک بنای شهری.
رباط شرف سرخس، یکی از شاهکارهای معماری ایرانی و موزه‌ای زنده از هنر آجرکاری سنتی، در مسیر تاریخی جاده ابریشم قرار دارد و به عنوان نمادی از تاریخ و فرهنگ غنی ایران شناخته می‌شود، جایی که معماری با هنر آجرکاری به زیبایی به نمایش گذاشته شده است.
کلیسای مریم مقدس یا زور زور در نزدیکی روستای بارون، در شهرستان ماکو از استان آذربایجان غربی قرار دارد. این کلیسای تاریخی حدود ۱۲ کیلومتر با قره کلیسا فاصله دارد و در چشم‌انداز امروزی خود، بر فراز صخره‌ای در کنار دریاچه سد بارون دیده می‌شود. فاصله کلیسا تا شهر ماکو نیز حدود ۲۰ کیلومتر است.
این کلیسا یکی از کلیساهای ارامنه ساکن ایران است که در دل تپهای مشرف به رود ارس در نزدیکی مرز شمال‌غربی ایران واقع شده است. این کلیسا با نام «استفان مقدس»، نخستین شهید دین مسیحیت نیز شناخته می‌شود. شخصیت استفان یا استپانوس برای مذاهب و ادیان گوناگون مقدس است و همین امر دلیل وجود کلیساهای بسیاری با همین نام در سرتاسر دنیاست.
باغ فین کاشان یکی از مهم‌ترین باغ‌های ایرانی است که ساختار آن کاملاً منطبق با اصول باغ‌سازی در ایران است. این باغ که در داخل شهر کاشان واقع شده، به عنوان یکی از 9 باغ شاخص ایرانی در سال 2011 میلادی به ثبت یونسکو رسید.
کاخ چهلستون یکی از مشهورترین بناهای تاریخی اصفهان و از مهم‌ترین یادگارهای دوره صفوی است که در میان باغی ایرانی در نزدیکی میدان نقش جهان و محور تاریخی چهارباغ قرار گرفته است. این مجموعه در دوره‌ای ساخته و توسعه یافت که اصفهان به پایتخت ایران تبدیل شده بود و باغ‌ها، کاخ‌ها و بناهای حکومتی جدید در ساختار شهر شکل می‌گرفتند.
قنات قصبه در شهر گناباد استان خراسان رضوی قرار دارد و یکی از شگفت‌انگیزترین نمونه‌های مهندسی آب در ایران باستان است. این قنات با قدمتی حدود ۲۵۰۰ سال، شبکه‌ای از تونل‌های زیرزمینی و چاه‌های عمودی است که آب سفره‌های زیرزمینی را بدون استفاده از پمپ و تنها با کمک شیب زمین به سمت مناطق پایین‌دست هدایت می‌کرده است. قنات قصبه امروزه نیز اهمیت خود را حفظ کرده و در سال ۲۰۱۶ به همراه ۱۰ قنات دیگر ایران در قالب پرونده «قنات ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
محله فهادان یکی از ارزشمندترین بخش‌های بافت تاریخی یزد و از مشهورترین محله‌های قدیمی این شهر است؛ محله‌ای که قدم زدن در کوچه‌های باریک، پیچ‌درپیچ و خشتی آن، تصویری زنده از معماری و شیوه زندگی سنتی یزد را پیش چشم گردشگران قرار می‌دهد. فهادان در مجاورت محله‌هایی مانند شاه ابوالقاسم، بازار نو، مال‌میر و کوشک‌نو قرار گرفته و بخش قابل توجهی از بناهای تاریخی یزد را در خود جای داده است.
باغ ارم شیراز یکی از شناخته‌شده‌ترین باغ‌های تاریخی ایران و از زیباترین نمونه‌های باغ ایرانی است که در شمال‌غربی شهر شیراز و در دامنه کوه آسیاب سه‌تایی قرار دارد. این باغ تاریخی علاوه بر ارزش معماری و هنری، امروزه به دلیل تنوع گسترده گونه‌های گیاهی و فعالیت‌های پژوهشی، جایگاه ویژه‌ای در حوزه گیاه‌شناسی دارد.
حافظیه آرامگاه خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی، غزل‌سرای بزرگ قرن هشتم هجری و یکی از مشهورترین شاعران تاریخ ایران است. این مجموعه در شهر شیراز قرار دارد و به دلیل پیوند عمیق حافظ با فرهنگ و هویت این شهر، یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های فرهنگی و ادبی شیراز به شمار می‌رود. حافظیه تنها یک آرامگاه نیست؛ بلکه فضایی است که در آن معماری، باغ ایرانی، ادبیات فارسی و خاطره جمعی ایرانیان در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
قلعه الموت یکی از مشهورترین دژهای تاریخی ایران در شمال غربی استان قزوین است که در نزدیکی روستای گازرخان و در منطقه کوهستانی الموت قرار دارد. این قلعه بر فراز صخره‌ای مرتفع ساخته شده و موقعیت طبیعی آن باعث شده است که از چندین جهت به پرتگاه‌های عمیق مشرف باشد. صخره‌ای که قلعه بر روی آن قرار گرفته، حدود ۲۰۰ متر از زمین‌های پیرامون خود بلندتر است و همین اختلاف ارتفاع، یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری ساختار دفاعی قلعه به شمار می‌رود.
آئین زیارت کلیسای تادئوس چندی است که در فهرست میراث معنوی یونسکو قرار گرفته است. مجموعه رهبانی تادئوس قدیس که تحت عنوان کلیسای طاطاووس در فهرست آثار ملی ثبت شده است و با نام قره کلیسا نیز شناخته می شود، در استان آذربایجان غربی، در ۲۰ کیلومتری جنوب غربی شهر ماکو و در مجاورت روستایی به همین نام قرار گرفته است.
وقفنامۀ ربع رشیدی نسخۀ سدۀ 13 میلادی در سال 2007 در فهرست برنامۀ حافظۀ جهانی یونسکو به ثبت رسید. حافظۀ جهانی یونسکو برنامه‌ای است که در سال 1992 از سوی کمیته مشورتی بین‌المللی پیشنهاد شد و مدیرکل یونسکو آن را تأیید کرد. هدف از این طرح حفظ میراث مستند و سهولت دسترسی به آنها و نیز ممانعت از داد و ستد غیرقانونی، تاراج، پراکندگی و نابودی این میراث ارزشمند است. مهم‌ترین معیارهای گزینش این آثار اهمیت جهانی و نیز ارزش برجسته در سطح بین‌المللی است.
شاهنامه بایسنقری یکی از ارزشمندترین نسخه‌های خطی شاهنامه فردوسی و از برجسته‌ترین نمونه‌های هنر کتاب‌آرایی، خوشنویسی، تذهیب و نگارگری ایران در دوره تیموری است. این نسخه در قرن پانزدهم میلادی و به فرمان بایسنقر میرزا ، شاهزاده تیموری و از مهم‌ترین حامیان هنر و فرهنگ دربار هرات، تهیه شد و مجموعه‌ای کم‌نظیر از متن حماسی فردوسی و نگاره‌های ایرانی را در کنار یکدیگر قرار داد.
نوروز یکی از مهم‌ترین جشن‌های سنتی ایران و یکی از شناخته‌شده‌ترین آیین‌های آغاز سال نو در جهان است که با فرارسیدن بهار و آغاز سال در تقویم خورشیدی همراه می‌شود. این جشن در گستره وسیعی از ایران و بخش‌هایی از آسیای مرکزی، قفقاز، خاورمیانه و جنوب آسیا برگزار می‌شود و اگرچه هر جامعه و منطقه شیوه خاص خود را برای برگزاری آن دارد، مفاهیمی مانند نو شدن طبیعت، آغاز زندگی دوباره، پاکیزگی، دیدار خانواده، دوستی، بخشش و امید در بسیاری از سنت‌های نوروزی مشترک هستند.
منظر فرهنگی هورامانات/ اورامانات در تاریخ پنجم مرداد ماه سال 1400 خورشیدی، مقارن با 25 ژوئن سال 2021 میلادی، در جریان 44مین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو تأیید شد و در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. هورامان یا اورامان گستره‌ای تاریخی-فرهنگی واقع در استان‌های کردستان و کرمانشاه است که از منظر معماری بافتی پلکانی دارد و آداب و رسوم آن کاملاً خاص این منطقه است.
جنگل‌های هیرکانی یکی از ارزشمندترین میراث‌های طبیعی ایران و از کهن‌ترین زیست‌بوم‌های جنگلی باقی‌مانده در جهان هستند. این جنگل‌های پهن‌برگ در امتداد دامنه‌های شمالی البرز و سواحل جنوبی دریای خزر گسترده شده‌اند و تاریخ شکل‌گیری آنها به حدود ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال پیش بازمی‌گردد؛ زمانی که جنگل‌های پهن‌برگ معتدل بخش وسیعی از نیمکره شمالی را پوشانده بودند.
منظر باستان‌شناسی ساسانی فارس یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی ایران و یکی از ارزشمندترین شواهد برجای‌مانده از شکل‌گیری و گسترش حکومت ساسانی است. این مجموعه شامل آثار معماری، شهرسازی، سنگ‌تراشی و هنرهای وابسته به دوره ساسانی در سه منطقه فیروزآباد، بیشاپور و سروستان است و در سال ۲۰۱۸ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت.
قنات یکی از مهم‌ترین دستاوردهای مهندسی و تمدنی ایرانیان برای زندگی در مناطق خشک و نیمه‌خشک است. این سازه زیرزمینی با انتقال آب از سفره‌های زیرزمینی به سطح زمین، امکان شکل‌گیری سکونتگاه‌ها، کشاورزی و باغداری را در بسیاری از مناطق کم‌آب ایران فراهم کرده است.
مجموعه کلیساهای ارامنه ایران یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی و مذهبی شمال‌غرب کشور است که نشان‌دهنده پیوند و تبادل فرهنگی میان سنت‌های معماری ارمنی، ایرانی، بیزانسی و ارتدوکس است. این مجموعه در استان‌های آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی قرار دارد و شامل سه مجموعه اصلی قره‌کلیسا، مجموعه کلیسای سن‌استپانوس و کلیسای زورزور است.
شهر تاریخی یزد یکی از ارزشمندترین نمونه‌های سکونت انسانی در محیط گرم و خشک ایران است؛ شهری که معماری، شهرسازی و شیوه مدیریت منابع آب در آن طی قرن‌ها با شرایط دشوار کویر سازگار شده است. بافت تاریخی یزد مجموعه‌ای گسترده از خانه‌های خشتی، کوچه‌های باریک، ساباط‌ها، بازارها، مسجدها، آب‌انبارها، حمام‌ها، باغ‌ها و بناهای مذهبی را در خود جای داده و هنوز نیز بخش مهمی از آن به عنوان یک بافت زنده شهری مورد استفاده قرار می‌گیرد.