میراث جهانی یونسکو

مسجد بالاحوض یکی از بناهای تاریخی و مذهبی شهر بخارا در ازبکستان است که در مقابل ارگ بخارا و در محدوده تاریخی ریگستان قرار دارد. این مسجد به دلیل ایوان بلند و ستون‌های چوبی ظریف و رنگارنگ خود، یکی از نمونه‌های شاخص معماری مذهبی بخارا به شمار می‌رود و در کنار ارگ بخارا، بخش مهمی از سیمای تاریخی این شهر را شکل می‌دهد. مجموعه تاریخی بخارا نیز به دلیل اهمیت استثنایی تاریخی و معماری خود در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد.

طاق زرگران یک بازار سنتی سرپوشیده در میانهٔ تاریخی شهر بخارای کشور  ازبکستان است. این بازار در سدهٔ شانزدهم (۱۵۸۶-۱۵۸۷ میلادی) در زمان  فرمانروایی عبدالله‌خان دوم از دودمان شیبانیان ساخته‌شد. زرگران بزرگ‌ترین بازار در میان چندین بازارِ سرپوشیدهٔ کهن بخارا و پیچیده‌ترین‌شان در ساخت‌ و ساز و چیدمان است.

طاق صرافان یک بازار سنتی سرپوشیده در میانهٔ تاریخی بخارا در ازبکستان  می‌باشد.این بازار ساخته‌شده در سدهٔ شانزدهم (۱۵۳۴–۱۵۳۵) در زمان  فرمانروایی عبیدالله خان از دودمان شیبانیان ازبک است.طاق صرافان یکی از  چندین بازار سرپوشیدهٔ بخاراست. تا میانه‌های سدهٔ بیستم در جایگاه یک  بازار معمولی بود که در آن نیازمندی‌ها و ابزار روزمرهٔ به فروش می‌رسید و  یکی از اصلی‌ترین بازارهای سرپوشیدهٔ بخارا شمرده می‌شد.

چار منار (ازبکی Chor Minor) که با نام مدرسه خلیف نیاز کل نیز نامیده  می‌شود، دروازه‌خانه تاریخی مدرسه‌ای اکنون نابود شده در شهر تاریخی بخارا  در ازبکستان است. این سازه به عنوان یک بنای میراث فرهنگی حفاظت شده، و  همچنین بخشی از میراث جهانی یونسکو در مرکز تاریخی بخارا است. نام چار منار  به فارسی بوده و به وجود چهار مناره در این سازه اشاره دارد.

مدرسه عبدالعزیزخان یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی بخارا و از برجسته‌ترین نمونه‌های معماری دوره اشترخانیان در ازبکستان است. این مدرسه در سال‌های ۱۶۵۱ تا ۱۶۵۲ میلادی به فرمان عبدالعزیزخان، فرمانروای دودمان اشترخانی، ساخته شد و امروزه در کنار مدرسه الغ‌بیگ، یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های معماری تاریخی مرکز بخارا به شمار می‌رود. آنچه مدرسه عبدالعزیزخان را از بسیاری از مدارس تاریخی بخارا متمایز می‌کند، غنای تزئینات، تنوع تکنیک‌های هنری و استفاده گسترده از نقش‌های گیاهی، هندسی و تصویری در معماری آن است.

مدرسهٔ الغ‌بیگ بخارا یک مدرسهٔ دینی در میانهٔ تاریخی شهر بخارا است که در  سال ۱۴۱۷ از سوی پادشاه و ستاره‌شناس تیموری الغ‌بیگ (۱۴۰۹–۱۴۴۹)  ساخته‌شد. این سازه یادگار دوران شکوفایی معماری آسیای میانه است که در  ساخت آن از سازه‌های دیگر شهرهای آسیای میانه الگوبرداری شده‌است. امروزه،  این مدرسه تنها سازه در این مقیاس است که از زمان فرمانروایی تیموریان در  بخارا به جا مانده‌است. این مدرسه همچنین کهن‌ترین سازهٔ بجا مانده از میان  سه مدرسه‌ای‌ست که از سوی الغ بیگ در بخارا ساخته شده‌است.

مدرسه «نادر دیوان‌بیگی» یکی دیگر از آثار  تاریخی و معماری شهر «بخارا»  است. مدرسه نادر دیوان‌ بیگی توسط نادر دیوان‌بیگی با دستور وزیر بخارا به  نام «امام قلی‌خان» در سال‌های 1622 و 1623 میلادی  ساخته شده است. این  مدرسه در سمت شرق مجموعه لب حوض واقع است که در ابتدا به عنوان کاروان‌سرای  ساخته شده است.

آثار هنری موجود در دنیای اسلام با توجه به احوال و گرایش‌های اندیشه  هنرمندانش و نیز حامیان آنها دارای معنایی گوناگونی است، برخی اوقات این  آثار بیانگر رمزی هستند که میتواند متأثر از تفکرات عرفای مسلط در زمان خلق  اثر باشد. این چنین آثاری در هر لایه از معانی خود، رمزی با بار ارزشی  ویژهای را جای داده‌اند.

یکی از بناهای مرکزی بخارای باستان منطقه لب حوض می باشد. مدرسه کاکلداش،  مدرسه نادر دیوان بیگی و خانقاه صوفیان (محل صوفیان)، میدان تاریخی مرکزی  را تشکیل میدهند. لب حوض زمانی یک محل تجاری مهم در جاده ابریشم بود اکنون  کافه و رستورانی وجود دارد که با آب خنک شما را از گرمای روزهای گرم  تابستانی نجات می‌دهد.

شاید بپرسید چرا تصویر او با بخارا مرتبط است. برای ساکنان کشور ازبکستان، این  شخصیت رنگارنگ توسط نویسنده شوروی لئونید سولوویوف کشف شد. او دو رمان در  مورد ماجراهای خوجه نصرالدین نوشت: «دردسر» و «شاهزاده مسحور». در اثر دوم  قهرمان خوجه نصرالدین بخارا را طی می کند و وارد دربار امیر بخارا می شود.  بر اساس این رمان در سال 1942 فیلمی ساخته شد و این شخصیت در بخارا ریشه  دوانید که حتی به یک نماد ملی تبدیل شد.

مناره کلان بخارا یکی از مشهورترین بناهای تاریخی ازبکستان و یکی از شاخص‌ترین نمادهای شهر باستانی بخارا است؛ سازه‌ای آجری و باشکوه که بیش از  هشت قرن در قلب این شهر تاریخی پابرجا مانده و امروزه یکی از مهم‌ترین دیدنی‌های مجموعه پای کلان به شمار می‌رود. این مناره در کنار مسجد کلان و مدرسه میرعرب، منظره‌ای را شکل داده که برای بسیاری از مسافرانی که به بخارا سفر می‌کنند،

مسجد کلان یکی از بناهای برجسته بخارا است که قدمت آن به قرن پانزدهم می‌رسد. بر اساس داده‌های کاوش‌های باستان‌شناسی، مسجد اصلی ظاهراً در زمان حمله مغول‌ها در اثر آتش‌سوزی ویران و برچیده شد اما مدتی بعد بازسازی شد. مسجد بازسازی شده مدت زیادی باقی نماند. بنا بر منابع مکتوب آن زمان، در قرن پانزدهم، در زمان شیبانیان، مسجد جدیدی ساخته شد.

در زمان اسماعیل سامانی، قلمرو سامانیان گسترش یافت و بخارا پایتخت  سامانیان شد. این شهر به مرکزی فرهنگی و هنری برای رقابت با بغداد تبدیل شد  و زبان و فرهنگ فارسی به جای عربی در این‌جا بیشتر رواج پیدا کرد. تجارت  در امتداد جاده‌های ابریشم، ثروت عظیمی را برای شهرهای تجاری مانند بخارا  به وجود آورد. این ثروت جدید اغلب برای حمایت از مساجد، خانه‌های کاخ و  مقبره‌ها استفاده می‌شد.

در نزدیکی آرامگاه گور امیر، یکی از بناهای تاریخی کمترشناخته‌شده اما بسیار ارزشمند سمرقند قرار دارد که با نام آرامگاه رُوح آباد یا مقبره برهان‌الدین ساغرچی شناخته می‌شود. این آرامگاه در بخش تاریخی سمرقند و در نزدیکی مجموعه گور امیر قرار گرفته و از یادگارهای مهم معماری سده چهاردهم میلادی در این شهر  است.

یکی از آثار تاریخی سمرقند، در ازبکستان، مرقدی منسوب به دانیال پیغمبر  است. این بنا در واقع مزاری است طویل با شش گنبد، و یا طول 18 متر، که به  پای دانیال پیغمبر تعلق دارد‌. متولیان مقبره می‌گویند تنها یک پای حضرت  دانیال در این محل دفن شده و بقیه بدن وی در ایران و شهر شوش است. آنها  دلیل قانع کننده‌ای برای علت بلندی پای دانیال نبی ندارند اما می‌گفتند  پیامبران نخستین دارای قدی بلند بوده‌اند و به همین دلیل پای دانیال هم  بلند است.

در ورودی سمرقند، سکونتگاه باستانی افروسیاب را می‌بینید که در قسمت شمالی شهر قرار دارد و یکی از مهم ترین مکان‌های باستان شناسی در آسیای مرکزی است. با قدم زدن در این مکان های شگفت انگیز، می توانید غوطه ور شدن در دنیای باستان را احساس کنید، اشیاء تاریخ را لمس کنید. قدمت ویرانه‌های این شهر به قرن هشتم قبل از میلاد برمی‌گردد. در افراسیاب، کاخ‌هایی با نقش‌های گچ و نیز خانه‌های صاحبان اعیان، مساجد و مدارس، حمام‌ها و بناهای آبی، خیابان‌های سنگ‌فرش شده دوره سامانیان یافت شد.

موزه افراسیاب سمرقند یکی از مهم‌ترین موزه‌های باستان‌شناسی ازبکستان است که در مجاورت محوطه باستانی افراسیاب، در بخش شمال‌شرقی شهر سمرقند قرار  دارد. این موزه در کنار بقایای شهر باستانی افراسیاب، فرصتی فراهم می‌کند تا بازدیدکننده پیش از قدم‌زدن میان ویرانه‌های شهر کهن، با تاریخ، فرهنگ و آثار به‌دست‌آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی این منطقه آشنا شود.

مسجد خضر یکی از بناهای تاریخی شهر سمرقند در ازبکستان است که بر فراز  تپه‌ای در بخش تاریخی شهر قرار گرفته است. موقعیت مرتفع مسجد باعث شده بنای آن در میان بافت تاریخی سمرقند جلوه‌ای متفاوت داشته باشد و چشم‌اندازی از بخش‌هایی از شهر در اختیار بازدیدکنندگان قرار دهد.

سمرقند یکی از مشهورترین شهرهای تاریخی آسیای مرکزی و از مهم‌ترین مقصدهای گردشگری ازبکستان است؛ شهری که در طول بیش از دو هزار سال، محل برخورد تمدن‌ها، زبان‌ها، ادیان و فرهنگ‌های گوناگون بوده است. این شهر در دره حاصلخیز رود زرافشان در بخش مرکزی ازبکستان قرار دارد و موقعیت آن در مسیرهای تاریخی جاده ابریشم، نقش مهمی در شکل‌گیری جایگاه اقتصادی، سیاسی و فرهنگی سمرقند داشته است.

در قلب شهر تاریخی سمرقند و در میدان تاریخی ریگستان، مدرسه‌ای باشکوه با گنبد زرین قرار گرفته که به آن مدرسه طلاکاری می‌گویند. ساخت این مدرسه در سال 1025 خورشیدی (قرن هفدهم میلادی) و با دستور یالانگتوش بهادر شروع شد و پس از 14 سال به اتمام رسید. این بنا که اکنون در بخش شمالی میدان ریگستان جلوه می‌کند بر ویرانه‌های کاروانسرای الغ بیک ساخته شده و در ابتدا قرار بود طراحی آن همچون دو بنای دیگر این میدان باشد.

مدرسه شیردار یکی از مشهورترین بناهای تاریخی شهر سمرقند و دومین مدرسه از مجموعه سه‌گانه تاریخی میدان ریگستان است. این مدرسه در بخش شرقی میدان قرار گرفته و در کنار مدرسه الغ‌بیگ و مدرسه طلاکاری، یکی از مهم‌ترین جلوه‌های معماری تاریخی سمرقند را شکل می‌دهد.

مدرسه الغ‌بیگ یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی سمرقند و یکی از سه مدرسه باشکوه میدان ریگستان است. این مدرسه در ضلع غربی میدان قرار گرفته و در کنار مدرسه شیردار و مدرسه طلاکاری، مجموعه‌ای تاریخی را شکل می‌دهد که امروزه یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای سمرقند و میراث معماری آسیای مرکزی به شمار می‌رود.

آرامگاه شاه زنده، نام قبرستانی در شمال‌شرق سمرقند است. نام آرامگاه به قثم بن عباس، پسر عموی حضرت محمد (ص) اشاره دارد؛ کسی که اسلام را در قرن ۷ میلادی به این منطقه آورد. آرامگاه شاه زنده شامل چندین مقبره و بناهای مذهبی می‌شود که قدمت آنها به ترتیب به قرن‌های ۹ الی ۱۴ میلادی و ۱۹ میلادی باز می‌گردد. بر اساس افسانه‌های مردمی، بعد از آنکه سر قثم بن عباس را در راه اعتقاداتش بریدند، او سر خود را در دستان گرفت و به اعماق چاهی رفت که در همین مجموعه قرار دارد.

آرامگاه تیمور گورکانی موسس سلسله تیموریان از دیگر جاهای دیدنی ازبکستان در شهر سمرقند است. همانطور که در بالاتر توضیح دادم، تیمور به لشکرکشی و فتح کشورهای مختلف علاقه زیادی داشت و از چنگیز مغول به عنوان الگوی خود نام می‌برد. با این‌که تیمور پادشاه خشن و علاقه‌مند به کشت‌و‌کشتار بود؛ در بین مردم ازبکستان جایگاه ویژه‌ای دارد.

این بنا به یادبود بی‌بی‌خانم یا همان سرای ملک خانم همسر تیمور گورکانی و به دستور تیمور در حدود ۶۰۰ سال پیش ساخته شده‌است. مسجد بی‌بی‌خانم یا بی‌بی‌خاتون که در شرق میدان ریگستان قرار دارد، در زمان خودش، از بزرگ‌ترین مساجد جهان بوده‌است.

اگر بخواهیم ردپایی از ایران که در ازبکستان باقی مانده‌است را نام ببریم، بی‌شک باید به میدان ریگستان اشاره کنیم. میدان ریگستان قلب شهر سمرقند و از باشکوه‌ترین جاهای دیدنی ازبکستان است. معماری ایرانی منحصر‌به‌فرد ساختمان‌های اطراف این میدان، بعدها در بناهای مشهوری مثل تاج محل هندوستان، مسجد سن‌پترزبورگ روسیه و میدان نقش جهان اصفهان نیز استفاده شد.

اولین جایی که به شما پیشنهاد می‌کنم در سمرقند ببینید، رصدخانه اُلُغ‌بیگ است. این مکان تاریخی توسط ستاره‌شناس بزرگ، الغ‌بیگ امیر تیموری ساخته شد. جالب است بدانید که مادر الغ‌بیگ، گوهرشاد آغا بود که مسجد گوهرشاد در مشهد را ساخته‌است و پدرش شاهرخ نیز فرزند تیمور از پادشاهان ایران بود.

زندان امیر که در زبان فارسی با نام «زندان» یا «زندان امیر» شناخته می‌شود، یکی از بناهای تاریخی و متفاوت شهر بخارا در ازبکستان است. این بنای تاریخی در بخش شمال‌غربی بافت قدیم شهر قرار گرفته و برخلاف بسیاری از مدرسه‌ها، مسجدها، بازارها و آرامگاه‌های باشکوه بخارا، داستان آن با زندان، مجازات و بخش تاریک‌تری از تاریخ این شهر ارتباط دارد.

ارگ و قلعه دیدنی بخارا  قدیمی‌ترین بنای بخارا است که قدمت اصلی آن به پیش   از میلاد مسیح برمی‌گردد. از آن زمان، تا زمان تهاجم ارتش سرخ در سال   ۱۹۲۰، مردمان مختلفی در آن سکونت داشتند. بخارا عمدتاً به عنوان اقامتگاه   امیران بخارا شناخته می‌شد، و علاوه بر آن‌ها مقامات منصوب، شاعران و علما  را نیز در خود جای داده بود. ارگ بخارا با داشتن کاخ‌های سلطنتی، ادارات   دولتی، اسطبل‌ها و کتابخانه‌های متعدد خود شهری بزرگ بود. بخارا از شهرهای  کهنی است که دارای تاریخی ۲۵۰۰ ساله است.

زندان اسکندر یزد که با نام مدرسه ضیائیه نیز شناخته می‌شود، یکی از بناهای تاریخی شاخص محله فهادان و از یادگارهای معماری قرون میانی شهر یزد است. این بنا با خشت و گل ساخته شده و گنبد، ایوان‌ها، محراب و فضای زیرزمینی آن، نمونه‌ای ارزشمند از معماری تاریخی یزد به شمار می‌رود. نام «زندان اسکندر» بیشتر با روایت‌ها و شهرت تاریخی بنا پیوند خورده است و درباره کاربری واقعی آن در منابع دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.

خانه لاری‌ها یکی از ارزشمندترین خانه‌های تاریخی شهر یزد و از بناهای شاخص محله تاریخی فهادان است. این عمارت حدود ۱۵۰ سال پیش و در دوره قاجار ساخته شد و به حاج محمدابراهیم لاری، از تجار شناخته‌شده یزد، نسبت داده می‌شود. ترکیب حیاط مرکزی، فضاهای اندرونی و بیرونی، بادگیر، اتاق‌های چهار فصل و تزئینات ظریف گچ‌بری و آینه‌کاری، این خانه را به نمونه‌ای برجسته از معماری مسکونی سنتی یزد تبدیل کرده است.

عصارخانه  شاهی کارخانه قدیمی روغن‌گیری بوده و از عصر صفویه تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی مشغول به کار بوده و از سال 92 به عنوان موزه افتتاح شده است. عصارخانه شاهی یک عصارخانه تاریخی در شهر اصفهان است که در سال ۱۰۲۱ هجری قمری همزمان با احداث بازار بزرگ قیصریه و مدرسه ملا عبدالله به دستور شاه عباس اول ساخته شده است.

به پارسی باستان «هگَمَتانَه»، به پهلوی «هَمَتان»، به فارسی نو «همدان» و به یونانی باستان «اِکباتانا» نامیده شده است. تاریخ این ابرشهر باستانی ایران به پیش از 3 هزار سال پیش باز می­گردد. هگمتانه نخستین پایتختِ نخستین پادشاهی آریایی در سال 708 پیش از میلاد، شاهنشاهی مادها به پادشاهی دیاکو و نیز پایتخت تابستانی شاهنشاهی هخامنشی است. نام هگمتانه در دیوارنوشته داریوش بزرگ و نیز سنگ­نوشته هِرکول در بیستون حجاری شده است.

کاروانسرای ایزدخواست در نزدیکی شهر تاریخی ایزدخواست در شهرستان آباده استان فارس قرار دارد و یکی از بناهای ارزشمند مسیر تاریخی میان اصفهان و شیراز به شمار می‌رود. این کاروانسرا در فاصله کمی از بافت تاریخی شهر و در نزدیکی قلعه مشهور ایزدخواست ساخته شده است و همین قرارگیری، امکان بازدید همزمان از چند اثر تاریخی مهم را برای گردشگران فراهم می‌کند.

بُرازجان دشتی وسیع است که در جنوب ایران، در70 کیلومتری شمال بوشهر و مرکز شهرستان دشتستان گسترده شده است. این منطقه حد فاصل بین بوشهر و شیراز بوده و از قدیم‌الایام راهی که این دو شهر بزرگ را به هم وصل می‎کرد از بزارجان می‌گذشته و به «راه شاهی» معروف بود. همین امر برازجان را شهری بزرگ و آباد کرد با تاریخی طولانی و آثاری چون کاخ‌های بَردَک سیاه، سنگ سیاه و چرخاب که کاخ‌ زمستانی‌ کورش‌ بوده و شامل‌ ته‌ ستون‌ها و برخی‌ اشیاء به‌ دست‌ آمده‌ است‌.

با گشتی در میدان نقش جهان، پس از دیدار از بناهایی چون عالی‌قاپو و دو مسجد بزرگ، به ورودی بازار می‌رسیم. سردری که با نقش و نگار خود، حکایت از زیبایی‎‌های درون بازار دارد. سردر بازار قیصریه که در ضلع شمالی ميدان امام و درست در سمت مقابل مسجد امام قرار دارد، به دوره شاه عباس اول منسوب است و معمار آن «استاد علی اکبر اصفهانی» نام دارد.