بافت تاریخی
در اواخر دوران صفویه و در زمان پادشاهی شاه عباس دوم (حدود ۲۵۰ سال پیش)، گروهی از ارامنه که از سوی امپراتوری عثمانی آواره شده بودند، به ایران مهاجرت کردند و برخی از آنان در شهر سنندج ساکن شدند. با استقبال از این جامعه، کلیسای سنندج به عنوان تنها کلیسای استان کردستان بنا شد. هویت معمار این بنا، همچون رازی در تاریخ پنهان مانده است. این کلیسا در محله تاریخی و مسیحی‌نشین «آغه‌زمان»، واقع در غرب خیابان نمکی سنندج قرار دارد.
قلعه خرانق یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی روستای خرانق در شهرستان اردکان استان یزد است که در میان بافت تاریخی این روستا قرار گرفته است. این دژ خشتی در منطقه‌ای کویری شکل گرفته و مجموعه‌ای از خانه‌های مسکونی، برج‌های دیده‌بانی، دروازه‌ها و کوچه‌های باریک را درون حصار خود جای داده است. موقعیت قلعه در مسیرهای تاریخی پیرامون خرانق نیز به اهمیت آن افزوده و آن را به یکی از جاذبه‌های شاخص گردشگری تاریخی استان یزد تبدیل کرده است.
آب انبارهای «سردار» در شهر «قزوین»، یکی بزرگ و یکی کوچک، هر دو به دست دو برادر به نامهای «محمد حسن خان سردار» و «محمد حسین خان سردار» که از فرمانروایان قزوین در دوران پادشاهی فتحعلی شاه قاجار بودند، ساخته شد. این دو سردار ایرانی سازه های دیگری نیز در قزوین ساختند که از میان آنها میتوان به مدرسه سردار اشاره کرد.
«مسجد وکیل» که «مسجد سلطانی» نیز خوانده می‌شود، یکی از یادگارهای خاندان زندیه، در شیرازِ سده دوزادهم خورشیدی، پایتخت کریم خان زند است که نامش در فهرست آثار ملی ایران جای دارد. در تاریخ آمده است که کریم خان، «وکیل الرعایا»ی ایران، در هنگام ساخت مسجد وکیل، نوزاندگانی را برای شاد کردن دل و شتاب دادن به بازوان کارگران میفرستاده است.
ارگ کریم خان یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی شهر شیراز و از مهم‌ترین یادگارهای دوره زندیه است که در قلب بافت تاریخی شهر و در شمال شرقی میدان شهدا قرار دارد. این بنای باشکوه در روزگار کریم خان زند ساخته شد؛ زمانی که شیراز به پایتخت حکومت زندیه تبدیل شده بود و کریم خان برای سامان دادن به شهر، مجموعه‌ای از بناهای حکومتی، مذهبی، تجاری و خدماتی را در کنار یکدیگر ایجاد کرد.
شهر شیراز (مرکز استان فارس) درگذشته دارای شش دروازه بود که نام این دروازه‌ها عبارت است از: دروازه قرآن، دروازه اصفهان، دروازه سعدی، دروازه قصابخانه، دروازه کازرون و دروازه شاه داعی الی اله«دروازه قرآن» کهن ترین دروازه شیراز از میان شش دروازه قدیم این شهر است. این دروازه بر سر راه یکی از ورودی‌های شیراز جای گرفته که «اصفهان» را به «مرودشت» و «فیروزآباد» میرساند.
آرامگاه بایزید بسطامی در شهر تاریخی بسطام، در حدود ۶ کیلومتری شمال شاهرود در استان سمنان قرار دارد. این مجموعه یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی و عرفانی منطقه است و آرامگاه بایزید بسطامی، مسجد، مناره و چند آرامگاه دیگر را در کنار یکدیگر جای داده است.
بازار تاریخی زنجان در مرکز بافت قدیم شهر زنجان قرار دارد و یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی و اقتصادی استان زنجان به شمار می‌رود. ورودی‌های بازار از بخش‌هایی مانند سبزه‌میدان، خیابان سعدی و خیابان امیرکبیر به شبکه بازار و راسته‌های آن راه پیدا می‌کنند و مسجد جامع یا مسجد سید نیز در محدوده همین مجموعه قرار دارد. بازار زنجان امروزه علاوه بر ارزش تاریخی و معماری، همچنان بخشی زنده از فعالیت تجاری شهر است.
مسجد کبود یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی شهر تبریز و از مهم‌ترین یادگارهای دوره حکومت قره‌قویونلوهاست. این مسجد در مرکز شهر و در خیابان امام، در محدوده خیابان خاقانی و چهارراه منصور قرار دارد و امروزه یکی از شناخته‌شده‌ترین جاذبه‌های تاریخی تبریز به شمار می‌رود.
کاروانسرای شاه عباسی کرج بنایی سنگی- آجری است که بین سال های ۱۰۷۸ تا ۱۱۰۹ هجری شمسی در زمان شاه سلیمان صفوی ساخته شده است. این بنا در جاده ابریشم قرار دارد و تنها کاروانسرای درون شهری ایران است.
دروازه ارگ سمنان یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای تاریخی این شهر و از یادگارهای ارزشمند معماری دوره قاجار است. این بنا اگرچه امروزه تنها بخش باقی‌مانده از مجموعه بزرگ ارگ دولتی قدیم سمنان به شمار می‌رود، اما به واسطه معماری چشمگیر، کاشی‌کاری‌های رنگارنگ و به‌ویژه تصویر مشهور نبرد رستم با دیو سپید، جایگاه ویژه‌ای در میان آثار تاریخی استان سمنان دارد.
خانه امام خمینی در قم یکی از بناهای مهم تاریخی و سیاسی این شهر است که در محله یخچال قاضی قرار دارد و به همین دلیل گاهی با عنوان «خانه یخچال قاضی» نیز شناخته می‌شود. اهمیت این خانه بیش از آنکه به معماری پرزرق‌وبرق یا تزئینات وابسته باشد، به رویدادهای سیاسی و اجتماعی مهمی بازمی‌گردد که در دوران اقامت امام خمینی در قم در آن اتفاق افتاده است.
بافت تاریخی بوشهر یکی از ارزشمندترین نمونه‌های معماری شهری در جنوب ایران است؛ مجموعه‌ای گسترده از خانه‌ها، بناهای مذهبی، بازارها و فضاهای عمومی که در شمالی‌ترین بخش شبه‌جزیره بوشهر شکل گرفته است. این بافت در رأس شبه‌جزیره‌ای مثلث‌شکل قرار دارد که در آب‌های خلیج فارس پیش رفته و موقعیت جغرافیایی آن، نقش مهمی در شکل‌گیری معماری، اقتصاد و فرهنگ شهر داشته است.
آسبادهای نشتیفان یکی از شگفت‌انگیزترین نمونه‌های معماری بومی و فناوری سنتی ایران هستند؛ مجموعه‌ای از سازه‌های خشتی، گلی و چوبی که در دل یکی از بادخیزترین مناطق شرق کشور شکل گرفته‌اند. این آسبادها حاصل شناخت دقیق انسان از اقلیم و استفاده هوشمندانه از نیروی طبیعت برای تأمین یکی از مهم‌ترین نیازهای زندگی، یعنی آسیاب کردن غلات، بوده‌اند.
سردر باغ ملی یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای تاریخی تهران و یکی از مهم‌ترین نشانه‌های معماری شهری پایتخت در دوره گذار از قاجار به پهلوی است. این بنای آجری در محدوده میدان مشق، در قلب بافت تاریخی تهران قرار دارد و امروزه در میان مجموعه‌ای از مهم‌ترین ساختمان‌های تاریخی و فرهنگی شهر دیده می‌شود.
رختشویخانه زنجان، حمام و مرکز شست‌وشوی زنان در قلب بافت تاریخی شهر، مکانی با ارزش فرهنگی و تاریخی است که نقش مهمی در زندگی روزمره زنان داشته و نمادی از سنت‌های گذشتگان و معماری اصیل منطقه به شمار می‌رود.
خانه آینه یکی از بناهای تاریخی شهرکرد و از یادگارهای ارزشمند معماری دوره قاجار در استان چهارمحال و بختیاری است. این خانه حدود ۱۴۰ سال قدمت دارد و آنچه امروز از آن باقی مانده، بخشی از یک خانه بزرگ و اعیانی متعلق به خانواده محمودیه است. معماری بنا، به‌ویژه فضای معروف به تالار آینه، نمونه‌ای قابل توجه از معماری مسکونی قاجاری در شهرکرد به شمار می‌رود و اهمیت آن تنها به قدمت بنا محدود نمی‌شود؛ بلکه شیوه سازمان‌دهی فضاها و تزئینات داخلی نیز ارزش تاریخی و هنری آن را افزایش داده است.
محله فهادان یکی از ارزشمندترین بخش‌های بافت تاریخی یزد و از مشهورترین محله‌های قدیمی این شهر است؛ محله‌ای که قدم زدن در کوچه‌های باریک، پیچ‌درپیچ و خشتی آن، تصویری زنده از معماری و شیوه زندگی سنتی یزد را پیش چشم گردشگران قرار می‌دهد. فهادان در مجاورت محله‌هایی مانند شاه ابوالقاسم، بازار نو، مال‌میر و کوشک‌نو قرار گرفته و بخش قابل توجهی از بناهای تاریخی یزد را در خود جای داده است.
خانه سوکیاس یکی از خانه‌های تاریخی و کمتر شناخته‌شده محله جلفای اصفهان است؛ بنایی که اهمیت آن تنها به قدمت و معماری دوره صفوی محدود نمی‌شود و از نمونه‌های ارزشمند همزیستی و تعامل فرهنگی میان جامعه ارمنی جلفا و فرهنگ معماری اصفهان در دوره صفویه به شمار می‌رود. در این خانه، معماری سنتی اصفهان با نیازهای فرهنگی و مذهبی ساکنان ارمنی درهم آمیخته و نتیجه آن بنایی است که در عین شباهت به خانه‌های تاریخی اصفهان، ویژگی‌های خاص خود را حفظ کرده است.
بازار فرش اصفهان یکی از بخش‌های تاریخی بازار پیرامون میدان نقش جهان است؛ بازاری که برای علاقه‌مندان به فرش دستبافت تنها یک مرکز خرید نیست، بلکه مجموعه‌ای زنده از تاریخ، هنر، تجارت و فرهنگ قالی ایرانی به شمار می‌رود. اگر می‌خواهید در یک مکان با نمونه‌هایی از فرش‌های مناطق مختلف ایران آشنا شوید، با شیوه‌های تولید و مرمت قالی آشنا شوید و از نزدیک با استادکاران و تاجران قدیمی این هنر گفت‌وگو کنید، بازار فرش اصفهان یکی از بهترین گزینه‌ها در شهر است.
تاریکه بازار یکی از مهم‌ترین بازارهای تاریخی کرمانشاه و از شناخته‌شده‌ترین بازارهای سنتی غرب ایران است. این مجموعه در مرکز شهر و در محدوده خیابان مدرس، در کنار سبزه‌میدان یا میدان پانزده خرداد قرار گرفته و هنوز هم بخش‌هایی از زندگی تجاری سنتی کرمانشاه در آن جریان دارد. بازار مجموعه‌ای گسترده از راسته‌ها، سراها، دالان‌ها و حجره‌هاست که در طول زمان با تغییرات شهری، بخش‌هایی از آن از هم جدا شده‌اند، اما هسته تاریخی بازار همچنان قابل تشخیص است.
شیراز را شهر شور، شعر و عشق می دانند، شهری که چون چهل تکه ای است قدیمی که هر تکه اش طرحی و نقشی متفاوت دارد. شهر بهارنارنجها، شهر حافظ و سعدی، شهر سروهای سر به فلک کشیده، شهر نقوش باستانی تخت جمشید و شهر باغ ها مصفا و شهری که مهربانی آدمهایش، گذشته را به حال پیوند می‌دهد.
حمام وکیل شیراز یکی از مشهورترین بناهای تاریخی شهر و از مهم‌ترین یادگارهای دوره زندیه است. این حمام به دستور کریم‌خان‌زند، بنیان‌گذار سلسله زندیه، در مرکز شهر تاریخی شیراز ساخته شد و در کنار مسجد وکیل و بازار وکیل قرار گرفت. این سه بنا در کنار یکدیگر بخش مهمی از مجموعه شهری دوره زندیه را تشکیل می‌دهند و بازدید از آنها تصویری روشن از شیراز در دوران حکومت کریم‌خان ارائه می‌کند.
عمارت خسرو آباد در بلوار خسروآباد (شبلي) شهر سنندج قرار دارد. عمارت در نوع خود بي‌نظيربوده وسالها مركز حكومت حكام اردلان به ويژه خسروخان بوده است. مجموعه عمارت و باغ آن افزون بر دو بخش اصلي يعني قصر سلطنتي با ورودي ستون دار در بخش غربي و ساختمان شرقي باغلام گردشها و ايوان ستون‌دار مشرف بر صحن عمارت و فضاي بيروني بنا داراي فضاهاي ديگري چون حمام، اتاق قاپي چيان و خدمتكاران است. تزئينات معماري اين بنا شامل گچبري، آجر كاري، اروسي‌هاي زيبا و حوض چليپا شكل داخل عمارت است.
مسجد عمادالدوله یکی از بناهای شاخص تاریخی شهر کرمانشاه است که در قلب بازار سنتی و در محدوده تاریکه‌بازار قرار دارد. قرار گرفتن مسجد در میان راسته‌های تجاری بازار، موقعیتی متفاوت به آن بخشیده است؛ زیرا این بنا از گذشته نه‌تنها محلی
رشت شهری است که زیبایی آن تنها در طبیعت سرسبز و باران‌های همیشگی‌اش خلاصه نمی‌شود؛ شهری با خانه‌های شیروانی‌دار، دیوارهای آجری، حیاط‌های پر از درختان نارنج و پرتقال و کوچه‌هایی که در فصل بهار عطر بهارنارنج و گل‌های رنگارنگ در آنها می‌پیچد. این شهر در کنار سپیدرود، هویتی متفاوت از بسیاری از شهرهای ایران دارد و ترکیبی از طبیعت، زندگی شهری، فرهنگ گیلکی و میراث تاریخی را پیش روی گردشگران می‌گذارد.
تکیه بیگلربیگی از بناهای به‌جا مانده از دوران قاجار، در مرکز و بافت قدیم کرمانشاه و در محله فیض‌آباد است که حتی در بین مردم محلی کمتر شناخته شده است. از رهگذران خیابان مدرس آدرس تکیه را که بپرسید اکثرا اظهار بی‌اطلاعی می‌کنند. اما اگر به دنبال آدرس هستید بهتر است سراغ مغازه‌های قدیمی‌تر محله بروید البته سر کوچه تابلوی کوچکی هم هست که شما را به سمت تکیه بیگلر بیگی هدایت می‌کند.
بازار بزرگ تهران در قلب تاریخی پایتخت و در منطقه ۱۲ شهر تهران قرار دارد و یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی، تجاری و اجتماعی ایران به شمار می‌رود. این بازار از شمال به خیابان پانزده خرداد، از جنوب به خیابان مولوی، از شرق به محدوده خیابان مصطفی خمینی و از غرب به خیابان خیام می‌رسد و مجموعه‌ای گسترده از راسته‌ها، سراها، تیمچه‌ها، گذرها، مسجدها و فضاهای تجاری را در خود جای داده است.
حمدالله مستوفی مورخ بزرگ دوره ایلخانان جایگاه ویژه‌ای درمیان مردم قزوین دارد. نسبِ حمدالله مستوفی به حُربن یزید ریاحی می‌رسد و سه کتاب شامل «ظفرنامه»، «تاریخ گزیده» و «نهضتالقلوب» دارد و به دلیل احترام و علاقه مردم به او، بعد از فوتش در سال 750 هجری قمری برای این چهره فرهنگی آرامگاهی زیبا می‌سازند که درمیان مردم قزوین به دلیل بلندی و کشیدگی بنا و گنبد مخروطی شکلش به «گنبز دراز» یا «گنبد دراز» مشهور است.
«تجریش» یکی از قدیمی‌ترین منطقههای تهران است؛ جایی که انگار سنت و فرهنگ در آن رسوب کرده و یکی از خاطرهانگیزترین و خاص‌ترین محلات تهران را خلق کرده، جایی که هنوز میتوان کوچه‌های سالخورده و باریک و خانه‌های قدیمی و پُر درخت را دید و در حال و هوای زیبای این محله غرق شد.
کلیسای وانک یا آمناپرکیچ یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی و مذهبی ارامنه ایران و شاخص‌ترین جاذبه تاریخی محله جلفای نو در اصفهان است. این کلیسا که با نام «کلیسای نجات‌دهنده مقدس» نیز شناخته می‌شود، در دوره صفوی و در پی استقرار ارامنه جلفا در اصفهان شکل گرفت و به تدریج به مرکز مذهبی، فرهنگی، آموزشی و هنری جامعه ارمنی شهر تبدیل شد. ارزش وانک تنها به ساختمان کلیسا محدود نیست؛
مسجد جامع ساوه یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر ساوه در استان مرکزی است که در بخش تاریخی شهر و در انتهای خیابان سلمان ساوجی قرار گرفته است. این مسجد از نمونه‌های کم‌نظیر معماری مذهبی ایران است که در طول چندین قرن توسعه یافته و لایه‌های مختلف معماری و تزئینی را در خود حفظ کرده است. اهمیت مسجد جامع ساوه فقط به قدمت آن محدود نمی‌شود؛
عمارت چهلستون قزوین که با نام کلاه‌فرنگی نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین بناهای به‌جامانده از دوران پایتختی قزوین در دوره صفویه است. این کوشک تاریخی در میان باغ سعادت‌آباد و در محدوده دولتخانه صفوی، در مجاورت سبزه‌میدان یا میدان آزادی قزوین قرار دارد و امروزه به عنوان موزه خوشنویسی قزوین مورد استفاده قرار می‌گیرد. بنا در سال ۱۳۳۴ خورشیدی با شماره ۳۸۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
مسجد نصیرالملک یکی از مشهورترین بناهای تاریخی شیراز و از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری دوره قاجار در ایران است؛ مسجدی که بیش از هر چیز با شبستان غربی، شیشه‌های رنگی، کاشی‌کاری‌های صورتی و بازی شگفت‌انگیز نور و رنگ شناخته می‌شود. این مسجد در محله تاریخی گود عربان، در جنوب خیابان لطفعلی‌خان زند و در کوچه نصیرالملک قرار گرفته و به دلیل نزدیکی به مجموعه تاریخی ـ مذهبی شاهچراغ، در یکی از مهم‌ترین بخش‌های بافت تاریخی شیراز واقع شده است.
خانه مشروطه تبریز یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی ایران و از شناخته‌شده‌ترین مکان‌های مرتبط با انقلاب مشروطه است؛ خانه‌ای که در یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران، محل گردهمایی، گفت‌وگو و تصمیم‌گیری چهره‌های تأثیرگذار جنبش مشروطه بود. این خانه در بافت تاریخی تبریز و در نزدیکی بازار بزرگ شهر قرار گرفته و امروزه به عنوان موزه مشروطه بخشی از اسناد، تصاویر، وسایل شخصی و یادگارهای مربوط به آن دوران را در معرض دید بازدیدکنندگان قرار می‌دهد.
مسجد جامع یزد یا مسجد جامع کبیر یزد یکی از برجسته‌ترین آثار معماری اسلامی ایران و یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر یزد است. این مسجد در قلب بافت تاریخی شهر قرار گرفته و سردر بلند، دو مناره مرتفع، کاشی‌کاری‌های ظریف، گنبد دوپوسته و کتیبه‌های ارزشمند آن، تصویری شاخص از هنر معماری ایران در دوره‌های میانه اسلامی به وجود آورده‌اند.