بافت تاریخی
قلعه‌ها و کهن‌دژها غالبا هسته اصلی تشکیل شهرها هستندکه پایگاه درباریان، پادشاهان، مغان و نظامیان بوده است. نارین‌قلعه که در میان اهالی میبد به نارنج قلعه نیز معروف است از این قاعده مستثنی نیست. قلعه‌ای سترگ بر بالای تپه‌ای که بر دشت‌های اطراف احاطه کاملی داشت.
زواره یکی از شهرهای تاریخی استان اصفهان است که در شمال شرقی اردستان و در حاشیه کویر مرکزی ایران قرار دارد. این شهر با بافت تاریخی، خانه‌های سنتی، بازار، حسینیه‌ها، مساجد و بناهای کهن خود، بخشی ارزشمند از معماری تاریخی مناطق کویری ایران را حفظ کرده است. در میان این مجموعه، مسجد جامع زواره جایگاهی ویژه دارد؛ بنایی که تاریخ ساخت آن به دوره سلجوقی بازمی‌گردد و از مهم‌ترین نمونه‌های تحول معماری مسجد ایرانی به شمار می‌رود.
اردستان یکی از شهرهای تاریخی شمال استان اصفهان است؛ شهری که در میان مسیرهای قدیمی فلات مرکزی ایران شکل گرفته و در منابع تاریخی نیز از باغ‌ها، آبادی‌ها و استحکامات آن یاد شده است. در میان آثار تاریخی این شهر، مسجد جامع اردستان جایگاهی ویژه دارد؛ بنایی که تاریخ معماری آن تنها به یک دوره محدود نمی‌شود و لایه‌هایی از تحولات معماری ایران اسلامی را در خود جای داده است.
در تمام ایران، هر شهر دارای یک مسجد جامع یا مسجد اصلی است که عموماً به بازار راه دارد و مرکز فعالیت‌های اجتماعی آن شهر به حساب می‌آید. شهر قم نیز از این قاعده مستثنا نیست. مسجد جامع عتیق که در مرکز شهر قم و در محله لب‌چال و خیابان آذر و نزدیک دروازه ری واقع شده است، یکی از قدیمی‌ترین مساجد شهر است.
بازار سنتی قم بخشی از بافت تاریخی این شهر است. این بازار امروزه در کنار محله عربستان و در بافت تاریخی خیابان آذر قرار گرفته است. اگرچه در روند خیابانکشی و شهرسازی شهر قم در دوران نوین بافت تاریخی بازار، دستخوش دگرگونی و گسستگی شده است، این بازار همچنان جایگاه شهری خود را نگاه داشته است. این یادگار تاریخی از سال 1376 خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران جای دارد.
مسجد دومناره سقز یکی از قدیمی‌ترین بناهای مذهبی شهر سقز و از آثار شاخص بافت تاریخی این شهر در استان کردستان است. این مسجد در محله میان‌قلعه و خیابان امام خمینی، پشت حسینیه سقز قرار گرفته و به دلیل داشتن دو مناره، ایوان چوبی، شبستان سنتی و حوضخانه تاریخی، یکی از متفاوت‌ترین مساجد تاریخی کردستان به شمار می‌رود.
استان گلستان هم طبیعت بکر و زیبایی چون جنگلهای گلستان دارد، هم شهرهای تاریخی مانند گنبد و گرگان که گرگان مرکز استان از قدمتی دیرینه برخوردار است، کاوشهای که در «تورنگ» تپه انجام شد نشان از شهرنشینی حدود 6000 سال ق.م دارد، هم‌چنین کشف بقایای «دیوار گرگان» که محققین آن‌‌را با دیوار چین مقایسه می‌کنند قدیمی بودن این شهر را ثابت می‌کند.
اگر می‌خواهید در زمان سفر کنید و به سال‌های نه چندان دور و خانه‌های کودکی بروید، از لابه‌لای آپارتمان‌های چند طبقه بگذرید و ناگهان خودتان را در حیاطی باصفا ببینید که حوضی فیروزه‌ای در آن خودنمایی می‌کند، با ما همراه شوید به تماشای یکی از خانه‌های ارزشمند مازندران در قلب شهر ساری: خانه فاضلی‌ها.
بوشهر شهری قدیمی است، شاهدش بقایای شهر «رام‌اردشیر»، آرامگاه «گوردختر» و «قبرستان شغاب» است که قدمتشان به دوره ساسانی و اشکانی میرسد. علاوه بر آن، بوشهر را شهر دریا و نخلستان نیز می‌دانند با آثار تاریخی چون عمارت ملک، بافت تاریخی، بازار بوشهر، قبر ژنرال، گورستان انگلیسی‌ها و موزه مردم‌شناسی که هرساله میزبان گردشگران زیادی است.
در شمال یزد و در فاصله شصت کیلومتری آن قرار دارد، تا چشم کار می‌کند بیابان است، مِیبُد را میگوییم؛ مردانش خاک را به نظر کیمیا کردند و ظروفی ساختند و سفالهایی که از قدیم الایام تا به حال از شاخصه های مهم میبد محسوب می‌شود. میبد علاوه بر سفالینه های قدمتدارش از تاریخ چندهزار ساله نیز برخوردار است که شاهدش نارین قلعه است؛ قلعه‌ای که قدمت آن به هزاره سوم قبل از میلاد میرسد.
خانه ی تاریخی زند یا موزه ی مردم شناسی قم در محله و بافت قدیم شهری که به محله ی چهارمردان شهرت دارد واقع شده است. این بنا در واقع از ادغام دو خانه که متعلق به دو برادر با نام های حاج قلی خان و حاج علی خان از بازماندگان دوران قاجار است ساخته شده است که پس از مرمتی که در سال 1380 خورشیدی در این دو خانه انجام شد به صورت یک عمارت درآمد و از آن سال تا به امروز تغییر کاربری داده و تحت عنوان موزه ی مردم شناسی قم فعالیت می کند.
سبزه میدان در قلب گیلان به عنوان یکی از نوستالژی های شهری رشت شناخته می‌شود. سبزه میدان در کنار كتابخانه ملى، عمارت كلاه‌فرنگى، ساختمان شهردارى، ساختمان بانک ملی، كاروانسراى لات، بازار بزرگ، دبيرستان شاهپور، حمام آقا بزرگ، پارک شهر و دیگر نمادهای ساختار شهری رشت، بخش اصلی از حافظه تاریخی این شهر را تشکیل میدهند.
خانه پیرنیا یکی از شاخص‌ترین خانه‌های تاریخی شهر نائین در استان اصفهان است؛ بنایی که در نزدیکی مسجد جامع نائین قرار گرفته و امروزه با عنوان «موزه مردم‌شناسی کویر نائین» شناخته می‌شود. این خانه از نمونه‌های ارزشمند معماری مسکونی مناطق کویری ایران است و مجموعه‌ای از ویژگی‌های معماری سنتی مانند هشتی، دالان، حیاط مرکزی، گودال‌باغچه، شاه‌نشین، ایوان، اتاق‌های تابستانی و زمستانی و فضاهای اندرونی و بیرونی را در خود جای داده است.
عمارت کوشک که با نام خانه شقاقی نیز شناخته می‌شود، یکی از خانه‌های تاریخی تهران در محدوده مرکزی شهر است که معماری آن ترکیبی از عناصر معماری ایرانی و تأثیرات معماری اروپایی اوایل دوره پهلوی را نشان می‌دهد. این عمارت در محدوده خیابان فردوسی و کوچه کوشک قرار دارد و نمای آجری، کاشی‌کاری، گچ‌بری، سنگ‌کاری و فرم متفاوت ساختمان، آن را از بسیاری از خانه‌های تاریخی تهران متمایز کرده است.
کوچه آشتی‌کنان که به کوچه عشاق و مهربانی نیز معروف است، کوچه‌ای تنگ و باریک بوده که اسباب نزدیکی آدم‌ها می‌شده و در واقع هنر و خلاقیت معماران ایرانی را به رخ می‌کشد به خصوص در شهرهای کویری. این کوچه‌ها در محله‌های قدیمیِ شهرهایی چون اصفهان و یزد همچنان سرحال و سرزنده نفس می‌کشند اما در بعضی شهرها مانند تهران تک و توک به جا مانده‌اند آن‌هم در دلِ تهران قدیم؛ مثلا در محله عودلاجان.
دروازه تهران یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای تاریخی قزوین و یکی از دو دروازه تاریخی باقی‌مانده از مجموعه دروازه‌های شهر است. این بنا در بخش شرقی قزوین و در میدان هاشمی قرار دارد و در گذشته ورودی اصلی مسافرانی بود که از مسیر تهران، ری و شمیرانات به قزوین می‌رسیدند.
خانه عباسی‌ها یکی از مشهورترین خانه‌های تاریخی کاشان است که در محله سلطان امیراحمد قرار دارد. این خانه تاریخی نمونه‌ای برجسته از معماری مسکونی دوره قاجار در ایران است و مجموعه‌ای از حیاط‌های اندرونی و بیرونی، اتاق‌های متعدد، شاه‌نشین‌ها، ایوان‌ها، حوض‌ها و فضاهای خدماتی را در خود جای داده است.
دزفول یکی از آن شهرهایی‌ست که بخشی از بافت قدیمی آن دست‌نخورده باقی مانده است. بی‌دلیل نیست که به این شهر موزه‌‌ی آجر هم می‌گویند. کافی است سری به محله‌های تاریخی آن بزنید تا چند سال در زمان به عقب برگردید، جایی نزدیک رودخانه دز آرام و در عین حال پرخروش!
دزفول یکی از شهرهای تاریخی شمال خوزستان است؛ شهری که بخش‌هایی از بافت کهن آن همچنان پابرجا مانده و در میان کوچه‌ها و محله‌های قدیمی آن می‌توان نمونه‌هایی ارزشمند از معماری بومی جنوب غرب ایران را مشاهده کرد. حمام کرناسیون یکی از همین بناهای تاریخی است که پس از پایان کاربری اولیه، مرمت شد و امروزه به موزه مردم‌شناسی دزفول تبدیل شده است.
حمام خان یزد که با نام «گرمخانه نور» نیز شناخته می‌شود، یکی از بناهای تاریخی مجموعه خان در قلب شهر یزد است. این گرمابه قاجاری در محدوده خیابان قیام، میدان خان و بازارهای تاریخی یزد قرار دارد و بنای اصلی آن به سال ۱۲۱۲ هجری قمری بازمی‌گردد. حمام در سال ۱۲۴۲ هجری قمری نیز مرمت و تزئین شد و امروزه پس از تغییر کاربری، به‌عنوان رستوران و چایخانه سنتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
بازار تاریخی سنندج یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی و جاذبه‌های فرهنگی شهر سنندج در استان کردستان است. این بازار در مرکز شهر و در دو سوی خیابان انقلاب، که در گذشته با نام خیابان سیروس شناخته می‌شد، قرار دارد و همچنان بخشی از فعالیت‌های تجاری شهر در آن جریان دارد.
در مرکز بافت تاریخی شهر سمنان، بازاری سرپوشیده و تاریخی قرار گرفته که امروزه با نام بازار بزرگ سمنان شناخته می‌شود. این بازار از یادگارهای دوره قاجار است و در گذشته یکی از مهم‌ترین مراکز خرید، فروش و دادوستد شهر به شمار می‌رفت. ساختار بازار تنها به حجره‌های تجاری محدود نمی‌شد و مجموعه‌ای از عناصر شهری مانند مسجد، حمام، کاروانسرا، تیمچه و تکیه در ارتباط با آن شکل گرفته بود.
اگر بتوان خاستگاهی برای ملکوت و آرامش نهفته در آن متصور شد، بی‌تردید آن خاستگاه جایی شبیه مسجدی بنا نهاده شده در دل کویری آرام و خاک‌سرشت است. جایی که بناها به رنگ خاک‌اند و نقش دیوارها با سادگی بی‌‌پیرایه‌‌شان، آسوده از هر اغراق و گزافه، مرکبی‌ست برای به پرواز در آوردن خیال آدمی.
خانه‌های تاریخی کاشان از معروف‌ترین بناهای گردشگری ایران است که در بافت قدیم این شهر واقع شده است. بناهایی که میزبان گردشگران با سلیقه‌های مختلف هستند و در ماه‌های مختلف سال به خصوص در بهار که همزمان با فصل گلاب‌گیری در ییلاقات کاشان است، رونق بیشتری می‌یابد.
خانه مستوفی شوشتر یادگاری از دوران قاجار است که در شهرستان شوشتر استان خوزستان ساخته شده است. خانه مستوفی همراه با مسجد، حمام و پل، مجموعه مستوفی را می‌سازند. این مجموعه در دوران مظفرالدین شاه قاجار، به دستور بازرگانی به نام «محمدعلی مستوفی» و با همکاری محمدتقی معمار ساخته شد.
کاخ موزه گرگان یکی از بناهای شاخص دوره پهلوی در مرکز شهر گرگان است؛ بنایی که امروز همزمان دو روایت متفاوت اما مرتبط را پیش روی بازدیدکننده قرار می‌دهد: روایت یک کاخ سلطنتی متعلق به دوره پهلوی و روایت تاریخ و فرهنگ کهن سرزمین گرگان و دشت. این موزه در محوطه پارک شهر گرگان، نزدیک میدان ولیعصر، قرار گرفته و از نظر جایگاه شهری در قلب بافت تاریخی و فرهنگی شهر واقع شده است.
بیلانکوه یا ولیانکوه از محله‌های تاریخی شرق تبریز است؛ محدوده‌ای که در گذشته بخشی از فضای باغی و روستایی پیرامون تبریز را تشکیل می‌داد و به‌تدریج در ساختار شهری تبریز جای گرفت. این محله در منابع تاریخی با نام‌های بیلانکوه، ولیانکوه و ویلانکوی نیز آمده است و امروزه بخش‌هایی از آن در محدوده شهری تبریز و حوالی چهارراه عباسی، خیابان هفت تیر و دامنه‌های سرخاب شناخته می‌شود.
مجموعه‌ی ابواب‌البری ربع رشیدی در شمال‌شرق شهر تبریز قرار دارد که هسته‌ی اولیه‌ی آن در اوایل قرن نهم هجری در اوج دوران طلایی حکومت ایلخانان مغول به دست وزیر مدبر، خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی ساخته شده است. پس از رشیدالدین این مجموعه‌ی عظیم شهری ویران و غارت شد و در دوران وزارت فرزندش خواجه محمد دوباره مرمت و احیا گردید.
خانه حیدرزاده یکی از خانه‌های تاریخی و ارزشمند تبریز است که در محله تاریخی مقصودیه و در جنوب ساختمان شهرداری تبریز قرار دارد. این خانه در یکی از مهم‌ترین محدوده‌های تاریخی شهر واقع شده و به دلیل نزدیکی به مجموعه شهرداری، خانه‌های تاریخی و دیگر بناهای ارزشمند مرکز تبریز، می‌تواند بخشی از یک مسیر پیاده‌گردی تاریخی در شهر باشد. جایگاه خانه در بافت تاریخی مقصودیه باعث شده معماری آن در کنار دیگر خانه‌های قاجاری منطقه، تصویری روشن از شیوه زندگی خانواده‌های متمول تبریز در دوره قاجار ارائه دهد.
خانه بهنام یکی از خانه‌های تاریخی ارزشمند تبریز است که در محله تاریخی مقصودیه قرار دارد و از نمونه‌های شاخص معماری خانه‌های سنتی این شهر به شمار می‌رود. این بنا که با نام‌های «خانه گنجه‌ای» و «خانه قدکی» نیز در برخی منابع معرفی شده، در اواخر دوره زندیه و سال‌های آغازین دوره قاجار شکل گرفته و در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار مورد نوسازی و تزئین قرار گرفته است.
با انتخاب آذربایجان به عنوان پایتخت حکومت ایلخانی در دوره آباقا و پس از آن در دوره غازان‌خان، ساخت بناهای تازه برای گسترش و تقویت پایتخت جدید امپراتوری ضروری شد. در این میان، منطقه «شام» در غرب تبریز مورد توجه غازان‌خان قرار گرفت و به تدریج شهری بزرگ با نام غازانیه در این محدوده شکل گرفت؛ شهری که در دوره ایلخانی به یکی از مراکز مهم اداری، تجاری، علمی و فرهنگی ایران تبدیل شد.
بازار سرپوشیده شاهرود یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی مرکز شهر شاهرود در استان سمنان است که شکل‌گیری آن به دوره قاجار بازمی‌گردد. این مجموعه با راسته‌های تجاری، چهارسوق، سه‌سوق، حجره‌ها و بناهای وابسته، تصویری از ساختار اقتصادی و اجتماعی شاهرود در دوره‌ای را نشان می‌دهد که شهر به یکی از مراکز مهم بازرگانی منطقه تبدیل شده بود. بازار شاهرود در سال ۱۳۷۸ با شماره ۲۲۸۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
بازار تاریخی اردبیل در مرکز شهر اردبیل قرار دارد و یکی از مهم‌ترین بازمانده‌های بافت تاریخی و بازارمحور این شهر به شمار می‌رود. پیشینه بازار به دوره‌های میانه اسلامی و سده ششم هجری نسبت داده شده است، هرچند بخش قابل توجهی از کالبد موجود آن حاصل بازسازی‌ها و دگرگونی‌هایی است که در دوره‌های صفوی، زندیه و پس از آن انجام گرفته است.
تکیه معاون‌الملک یکی از مشهورترین بناهای تاریخی شهر کرمانشاه و از برجسته‌ترین یادگارهای معماری دوره قاجار در غرب ایران است. شهرت این مجموعه بیش از هر چیز به کاشی‌کاری‌های گسترده و کم‌نظیر آن بازمی‌گردد؛ کاشی‌هایی که با رنگ‌های متنوع و تکنیک‌های برجسته و نیمه‌برجسته، روایت‌هایی از تاریخ ایران، حوادث مذهبی و شخصیت‌های تاریخی را روی دیوارهای بنا به نمایش گذاشته‌اند.
خانه تدین در کوی عباسیّه و در محدوده محله بزرگ ناسار، یکی از بخش‌های تاریخی شهر سمنان، قرار دارد. این خانه تاریخی در مجاورت راسته شمالی ـ جنوبی بازار سمنان ساخته شده و موقعیت آن در میان بافت قدیمی شهر، ارتباط نزدیکی میان خانه، بازار و فعالیت‌های بازرگانی دوره قاجار ایجاد کرده است.
خانه ملاصدرا در شهر کهک، در جنوب شهر قم و در محدوده محله تاریخی «چال حمام» قرار دارد. کهک در منطقه‌ای کوهستانی و خوش‌آب‌وهوا واقع شده و باغ‌ها، چشمه‌ها و روستاهای تاریخی پیرامون آن، این منطقه را به یکی از مقصدهای گردشگری فرهنگی و طبیعی استان قم تبدیل کرده‌اند.