معماری قاجاری
عمارت کلاه فرنگی در جنوب محوطه پارک شهر (پارک محتشم) قرار دارد. این عمارت در کنار رودخانه گوهررود و با مساحتی حدود 15700 مترمربع ساخته شده است. در احداث این پارک، توجه به خیابان‌بندی، فواصل بین درختان و محوطه‌سازی و استفاده از روش‌های علمی، باعث شده تا این پارک یکی از زیباترین و بزرگترین پارک‌های ایران باشد.
مکان خانه قدیری در شهر رشت قرار دارد. این شهر در منطقه معتدل و مرطوب واقع شده است و در محله کیاب و سبزه میدان قرار دارد. این خانه در دوره قاجار ساخته شده و در دوره پهلوی نیز مرمت و بخش‌هایی به آن اضافه شده است. در سال 1367، به دلیل سهل‌انگاری یکی از مستاجران، این خانه در یک حریق آسیب دید. در این حادثه، بام، پنجره‌های چوبی، تزیینات گچبری، آینه‌کاری و گره‌چینی چوبی آن آسیب دیدند. در همان سال، با هزینه مالک و تحت نظارت سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان گیلان، این خانه مرمت شد.
برج کبوتر اژیه متعلق به دوره قاجار است و در تاریخ ۲۰ اسفند ۱۳۸۵ با شماره ثبت ۱۸۱۰۹ به عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شده است. اژیه یکی از شهرهای حومه زاینده رود و در ۷۵ کیلومتری جنوب شرقی اصفهان قرار دارد. یکی از ویژگی های برج های کبوتر در حومه زاینده رود، قدمت بعضی از آنها که به چند صد سال می رسد، است.
آب انبارها، مخازن سرپوشیده‌ای هستند که در عمق زمین ساخته می‌شوند و برای ذخیره آب آشامیدنی مردم استفاده می‌شوند. این آب انبارها از آب قنات پر می‌شوند و به عنوان یکی از ویژگی‌های منحصر به فرد معماری مناطق خشک و کویری شناخته می‌شوند.
بنای گنبدی شکل يخچال مير فتاح در ابتدای جاده ملاير به بروجرد و در فاصله 2 کيلومتری ملاير واقع شده است. اين بنا در دوره قاجاريه توسط مير فتاح شيخ الاسلام و فرزندش محمود فتاحی شريف الملکف جهت انباشت يخ درفصل سرد و استفاده از يخ‌ها در فصول گرم، ساخته شده است. ارتفاع يخچال از سقف گنبدي آن تا کف 16 متر و قطر آن در سطح زمين 12 متر می‌باشد. يخچال داراي دو در است که يکي مخصوص ورود آب و ديگري با يک راه پله، محل برداشت يخ می‌باشد. اين بنا از جمله جاذبه‌های استان محسوب می‌شود.
کبوترخانه‌های کمره خمین مجموعه‌ای از برج‌ها و ساختمان‌های خشتی هستند که در روستاها و زمین‌های کشاورزی شهرستان خمین پراکنده شده‌اند. این سازه‌ها فقط محل زندگی کبوتران نبودند؛ کشاورزان با فراهم‌کردن هزاران لانه کوچک برای پرندگان، فضولات آنها را جمع‌آوری و به‌عنوان کود برای زمین‌های زراعی استفاده می‌کردند. به همین دلیل کبوترخانه را می‌توان بخشی از زیرساخت کشاورزی سنتی منطقه کمره دانست؛ معماری‌ای که اقتصاد روستا، مصالح بومی و نیازهای کشاورزی را به یکدیگر پیوند می‌داد.
قلعه سالار محتشم خمین یکی از مهم‌ترین عمارت‌های تاریخی این شهر و یادگاری از اواخر دوره قاجار است که امروز به‌عنوان موزه مردم‌شناسی خمین شناخته می‌شود. این بنا را میرزا علی‌خان کمره‌ای، معروف به سالار محتشم، ساخته است. ترکیب معماری ایرانی با برخی عناصر معماری کلاسیک اروپا، ایوان‌ها، ستون‌ها، گچ‌بری‌ها، تزیینات آجری، سقف‌ها و در و پنجره‌های چوبی، این مجموعه را به یکی از بناهای شاخص قاجاری استان مرکزی تبدیل کرده است.
خانه و موزه لطفعلیان ملایر یکی از مهم‌ترین خانه‌های تاریخی باقی‌مانده در بافت قدیمی این شهر و بخشی از یک مجموعه مسکونی متعلق به دوره قاجار است. بنای اولیه در عصر فتحعلی‌شاه قاجار به محسن مصدقی، مشهور به مصدق‌الممالک، نسبت داده می‌شود و بخش‌هایی مانند اندرونی، حسینیه و اصطبل داشته است. بخشی که امروز بیشتر با نام خانه لطفعلیان شناخته می‌شود، بعدها به مالکیت مرتضی‌خان لطفعلیان درآمد و از فضای حسینیه به محل سکونت تبدیل شد.
باغ و عمارت نظری همدان یکی از خانه‌باغ‌های تاریخی شهر همدان است که در خیابان عارف قزوینی و حوالی چهارراه نظری قرار دارد. ساختمان اصلی با معماری متعلق به اواخر دوره قاجار و ویژگی‌هایی مانند نمای آجری، پنجره‌های اُرسی، گچبری، ایوان‌ها، ستون‌ها و باغ پیرامون شناخته می‌شود. این مجموعه در دوره‌های مختلف کاربری‌های متفاوتی داشته و امروز بیش از همه با نام‌های عمارت نظری، باغ موزه نظری و موزه مردم‌شناسی نظری شناخته می‌شود.
خانه مسعودی تویسرکان یکی از خانه‌های تاریخی باقی‌مانده از محله قدیمی شاهزادگان این شهر و از نمونه‌های شاخص معماری مسکونی دوره قاجار در استان همدان است. آنچه این خانه را از بسیاری از خانه‌های تاریخی منطقه متمایز می‌کند، فقط معماری دوطبقه آن نیست؛ شاه‌نشین آراسته به گچبری، آینه‌کاری و نقاشی‌های رنگ‌وروغن، تصاویر پادشاهان برگرفته از روایت‌های شاهنامه و پیوند بنا با زندگی شاهزادگان قاجاری، مجموعه‌ای کم‌نظیر از معماری و هنر تصویری دوره قاجار را در یک مکان گرد آورده است.
قلعه شوش که با نام‌های قلعه فرانسوی‌ها و قلعه آکروپل نیز شناخته می‌شود، برخلاف ظاهر قرون‌وسطایی خود یک دژ باستانی نیست. این ساختمان در اواخر دوره قاجار و در جریان فعالیت هیئت باستان‌شناسی فرانسه در شوش ساخته شد تا محل استقرار باستان‌شناسان و پایگاهی برای فعالیت‌های کاوش و نگهداری یافته‌های باستان‌شناختی باشد.
یکی از جاذبه‌های تاریخی استان البرز کاخ سلیمانیه کرج است. مجموعه‌ای که از دوران قاجار به یادگار مانده و با شمارۀ 370 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. کاخ سلیمانیه کرج در سال 1227 بنا شده است. روایت‌های مختلفی در رابطه با علت ساخت این بنا و وجه تسمیۀ آن وجود دارد که در نوع خود جالب و شنیدنی است.
موزه مردم‌شناسی ابرکوه یکی از مکان‌های ارزشمند برای آشنایی با تاریخ، فرهنگ و شیوه زندگی مردم این شهر تاریخی در استان یزد است. این موزه در خانه تاریخی صولت، یکی از بناهای ارزشمند بافت قدیم ابرکوه، قرار گرفته و مجموعه‌ای از اشیای مربوط به زندگی روزمره، مشاغل سنتی، کشاورزی، اسناد تاریخی و ابزارهای مورد استفاده مردم منطقه را در خود جای داده است. بازدید از این مجموعه فرصتی است تا در کنار تماشای معماری یک خانه تاریخی، با بخشی از فرهنگ مادی و سبک زندگی مردم ابرکوه نیز آشنا شوید.
خانه لاری‌ها یکی از ارزشمندترین خانه‌های تاریخی شهر یزد و از بناهای شاخص محله تاریخی فهادان است. این عمارت حدود ۱۵۰ سال پیش و در دوره قاجار ساخته شد و به حاج محمدابراهیم لاری، از تجار شناخته‌شده یزد، نسبت داده می‌شود. ترکیب حیاط مرکزی، فضاهای اندرونی و بیرونی، بادگیر، اتاق‌های چهار فصل و تزئینات ظریف گچبری و آینه‌کاری، این خانه را به نمونه‌ای برجسته از معماری مسکونی سنتی یزد تبدیل کرده است.
کبوترخانه‌های ولاشان مجموعه‌ای از برج‌های سنتی در محدوده ولاشانِ درچه، شهرستان خمینی‌شهر استان اصفهان هستند؛ سازه‌هایی که برخلاف ظاهر قلعه‌مانندشان، برای زندگی کبوتران و جمع‌آوری کود آنها ساخته می‌شدند. وجود تعداد قابل توجهی از این برج‌ها در اراضی کشاورزی ولاشان، پیوند مستقیم معماری بومی با اقتصاد و کشاورزی سنتی منطقه اصفهان را نشان می‌دهد.
انارک یکی از شهرهای تاریخی و کویری استان اصفهان و از توابع شهرستان نایین است که در پهنه خشک و کم‌بارش شرق استان قرار گرفته است. این شهر در گذشته در مسیرهای ارتباطی میان اصفهان و نواحی شرقی ایران قرار داشت و به دلیل موقعیت خود در شبکه راه‌های کویری، از توقفگاه‌های مهم مسافران و کاروان‌ها به شمار می‌آمد. امروزه نیز قرار گرفتن انارک در مسیر جاده‌های ارتباطی شرق اصفهان، این شهر را به مقصدی مناسب برای توقف در سفرهای کویری و تاریخی تبدیل کرده است.
بازار سنتی قم بخشی از بافت تاریخی این شهر است. این بازار امروزه در کنار محله عربستان و در بافت تاریخی خیابان آذر قرار گرفته است. اگرچه در روند خیابانکشی و شهرسازی شهر قم در دوران نوین بافت تاریخی بازار، دستخوش دگرگونی و گسستگی شده است، این بازار همچنان جایگاه شهری خود را نگاه داشته است. این یادگار تاریخی از سال 1376 خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران جای دارد.
موزه تاریخ شهر ساری که از مجموع سه بنا به نام های عمارت منوچهر خان کلبادی، خانه نظری و حمام وزیری تشکیل یافته است، در خیابان انقلاب، محله آب انبار نو، کوچه چهاراه برق واقع گردیده است. این موزه در سال 1387 به مناسبت سی امین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی با سه بخش مستقل باستان شناسی، مردم شناسی و صنایع دستی راه اندازی شده است.
قلعه کنجانچم یکی از بناهای شاخص دوره قاجار در استان ایلام است که در محور ایلام ـ مهران و حدود ۱۵ کیلومتری شمال شهر مهران قرار دارد. این قلعه در سال ۱۳۲۶ هجری قمری به دستور غلامرضاخان ابوقداره، آخرین والی پشتکوه، ساخته شد و در گذشته هم اقامتگاه زمستانی خاندان والی و هم بخشی از ساختار حکومتی منطقه بود.
اگر می‌خواهید در زمان سفر کنید و به سال‌های نه چندان دور و خانه‌های کودکی بروید، از لابه‌لای آپارتمان‌های چند طبقه بگذرید و ناگهان خودتان را در حیاطی باصفا ببینید که حوضی فیروزه‌ای در آن خودنمایی می‌کند، با ما همراه شوید به تماشای یکی از خانه‌های ارزشمند مازندران در قلب شهر ساری: خانه فاضلی‌ها.
بوشهر شهری قدیمی است، شاهدش بقایای شهر «رام‌اردشیر»، آرامگاه «گوردختر» و «قبرستان شغاب» است که قدمتشان به دوره ساسانی و اشکانی میرسد. علاوه بر آن، بوشهر را شهر دریا و نخلستان نیز می‌دانند با آثار تاریخی چون عمارت ملک، بافت تاریخی، بازار بوشهر، قبر ژنرال، گورستان انگلیسی‌ها و موزه مردم‌شناسی که هرساله میزبان گردشگران زیادی است.
بُرازجان دشتی وسیع است که در جنوب ایران، در70 کیلومتری شمال بوشهر و مرکز شهرستان دشتستان گسترده شده است. این منطقه حد فاصل بین بوشهر و شیراز بوده و از قدیم‌الایام راهی که این دو شهر بزرگ را به هم وصل میکرد از بزارجان می‌گذشته و به «راه شاهی» معروف بود. همین امر برازجان را شهری بزرگ و آباد کرد با تاریخی طولانی و آثاری چون کاخ‌های بَردَک سیاه، سنگ سیاه و چرخاب که کاخ زمستانی کورش بوده و شامل ته ستون‌ها و برخی اشیاء به دست آمده است.
در شمال یزد و در فاصله شصت کیلومتری آن قرار دارد، تا چشم کار می‌کند بیابان است، مِیبُد را میگوییم؛ مردانش خاک را به نظر کیمیا کردند و ظروفی ساختند و سفالهایی که از قدیم الایام تا به حال از شاخصه های مهم میبد محسوب می‌شود. میبد علاوه بر سفالینه های قدمتدارش از تاریخ چندهزار ساله نیز برخوردار است که شاهدش نارین قلعه است؛ قلعه‌ای که قدمت آن به هزاره سوم قبل از میلاد میرسد.
باغ عمارت رحیم آباد یکی از باغهای زیبای ایرانی است که در شهر بیرجند، مرکز استان خراسان جنوبی واقع شده است. عمارتی بزرگ با معماری و تزئیناتی قابل توجه که از بخش‌های مختلفی تشکیل شده و جزو جاذبه‌های گردشگری مهم شهر بیرجند است.
خانه ی تاریخی زند یا موزه ی مردم شناسی قم در محله و بافت قدیم شهری که به محله ی چهارمردان شهرت دارد واقع شده است. این بنا در واقع از ادغام دو خانه که متعلق به دو برادر با نام های حاج قلی خان و حاج علی خان از بازماندگان دوران قاجار است ساخته شده است که پس از مرمتی که در سال 1380 خورشیدی در این دو خانه انجام شد به صورت یک عمارت درآمد و از آن سال تا به امروز تغییر کاربری داده و تحت عنوان موزه ی مردم شناسی قم فعالیت می کند.
مسجد و مدرسه سپهسالار در ضلع جنوب‌شرقی میدان بهارستان تهران و در کنار ساختمان تاریخی مجلس شورای ملی قرار دارد. این مجموعه امروز با نام مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری نیز شناخته می‌شود و از مهم‌ترین مسجدمدرسه‌های تاریخی پایتخت است.
از یک سو سنگ خارای البرز کوه، از یک سو خاکِ کشتخیزِ ری به هم آمده اند، تا در این میان چشم های سیرابگرِ جان، از دل مهربان زمین و پهنه ی فراخ زمان بجوشد.
بوشهر را نمی‌توان فقط با ساحل خلیج فارس، نخلستان‌ها و حال‌وهوای جنوبی آن شناخت. یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این شهر، بافت تاریخی بوشهر است؛ جایی که خانه‌ها و عمارت‌های قدیمی، بخشی از تاریخ تجارت، فرهنگ و زندگی اجتماعی این بندر مهم را در خود حفظ کرده‌اند.
همدان از شهرهای قدیمی و کهن ایران و پایتخت نخستین سلسله شاهنشاهی ایران یعنی ماد بوده است. همدان به عنوان پنجمین شهر فرهنگی توریستی ایران در سال 1385 پایتخت تاریخ و تمدن ایران نیز شد. این شهر با آب و هوایی کوهستانی در غرب ایران قرار دارد. محوطه باستانی هگمتانه، کتیبه گنج‌نامه و مجسمه شیرسنگی سندی است بر باستانی بودن این شهر و وجود مقبره ابوعلی سینا و بابا طاهر، گنبد علویان، آرامگاه استرومردخای، برج قربان وحمام قلعه، این ادعا را کامل می‌کند.
سنگ به عنوان یکی از قدیمی ترین مواد در دسترس بشر، همواره نقش مهمی در ساخت بناهای ماندگار ایفا کرده است اما اگر بخواهیم در میان بناهای معاصر به اثری باشکوه از حجاری و معماری اشاره کنیم، بی گمان قلعه خدارحم خان یکی از آن‌هاست. این قلعه که در شهر چالِشتُر در 5 کیلومتری شهرکرد، مرکز استان چهارمحال و بختیاری واقع شده، بنا بر تاریخ ثبت شده بر روی یکی از سرستونهای سنگی آن، در سال 1321 هجری قمری یا 1282 هجری شمسی احداث شده است.
۱۴۲ کیلومتر که از ایلام به سمت پل‌دختر بروید به دره‌شهر می‌رسید، این شهر از لحاظ جمعیتی چهارمین شهر از شهرهای استان ایلام است. در فاصله ۶ کیلومتری شرق دره‌شهر در دامنه‌های ارتفاعات کبیرکوه در میان دشتی هموار در روستای «شیخ مکان» قلعه‌ای واقع شده است به نام «قلعه پوراشرف» یا «قلعه مکان». بعضی منابع، قدمت اولیه آن را به دوره ساسانی نسبت می‌دهند اما تاریخی که در کتیبه این بنا ذکر شده، سال ۱۳۳۵ را نشان می‌دهد.
سنگ‌نوشته‌های مشروطیت پیرغار در روستای ده‌چشمه شهرستان فارسان، یکی از متفاوت‌ترین آثار تاریخی چهارمحال و بختیاری هستند؛ سه کتیبه صخره‌ای که بخشی از روایت حضور و نقش بختیاری‌ها در تحولات مشروطه ایران را در دل کوه ثبت کرده‌اند.
گرگان به سرسبزی و خوش آب و هوا بودن معروف است، و هم‌چنین به جنگل‌ها و آبشارهای اطراف شهر اما نباید از خود شهر به خصوص بافت قدیم آن غافل شد؛ محدوده قدیمی شهر گرگان پر است از ساختمان‌ها و خانه‌های قدیمی و با شکوه که برخی نیز در سال‌های اخیر به بهترین شکل مرمت و بازسازی شده‌اند.
بندر لنگه در ساحل خلیج فارس، علاوه بر چشم‌اندازهای دریایی و طلوع و غروب تماشایی خورشید، مجموعه‌ای از بناهای تاریخی ارزشمند را در خود جای داده است. خانه فکری یکی از شناخته‌شده‌ترین خانه‌های تاریخی این شهر است که معماری آن با شرایط اقلیمی جنوب ایران هماهنگ شده و بادگیرهای بلند آن از شاخص‌ترین عناصر بنا به شمار می‌روند.
مسجد امام سمنان یکی از بناهای تاریخی شاخص مرکز استان سمنان و نمونه‌ای ارزشمند از معماری مذهبی دوره قاجار است. این مسجد که با نام‌های مسجد سلطانی و مسجد شاه نیز شناخته می‌شود، در خیابان امام خمینی و در بافت تاریخی شهر قرار گرفته و از نظر معماری، کاشی‌کاری، کتیبه‌ها و ساختار چهارایوانی اهمیت ویژه‌ای دارد.
درست است که نام استان یزد با کویر گره خورده، اما به واسطه وجود قنات‌های متعدد، باغهای زیادی در آن پیدا می‌شود که برخی از آنها به ثبت جهانی هم رسیده‌اند. باغ پهلوان پور در مهریز یکی از این باغهای ایرانی ثبت جهانی است.