فرهنگ و آداب‌ورسوم
وقفنامۀ ربع رشیدی نسخۀ سدۀ 13 میلادی در سال 2007 در فهرست برنامۀ حافظۀ جهانی یونسکو به ثبت رسید. حافظۀ جهانی یونسکو برنامه‌ای است که در سال 1992 از سوی کمیته مشورتی بین‌المللی پیشنهاد شد و مدیرکل یونسکو آن را تأیید کرد. هدف از این طرح حفظ میراث مستند و سهولت دسترسی به آنها و نیز ممانعت از داد و ستد غیرقانونی، تاراج، پراکندگی و نابودی این میراث ارزشمند است. مهم‌ترین معیارهای گزینش این آثار اهمیت جهانی و نیز ارزش برجسته در سطح بین‌المللی است.
شاهنامه بایسنقری یکی از ارزشمندترین نسخه‌های خطی شاهنامه فردوسی و از برجسته‌ترین نمونه‌های هنر کتاب‌آرایی، خوشنویسی، تذهیب و نگارگری ایران در دوره تیموری است. این نسخه در قرن پانزدهم میلادی و به فرمان بایسنقر میرزا ، شاهزاده تیموری و از مهم‌ترین حامیان هنر و فرهنگ دربار هرات، تهیه شد و مجموعه‌ای کم‌نظیر از متن حماسی فردوسی و نگاره‌های ایرانی را در کنار یکدیگر قرار داد.
در غرب شهر کاشان در منطقه‌ای کوهستانی چند آبادی نزدیک به هم وجود دارد که به نام اردهال خوانده می‌شود. مرکز این آبادی‌ها مشهد اردهال است و مردم آن را "مشهد قالی" نیز میخوانند. این مکان را از آنرو مشهد مینامند که محل شهادت یکی از امامزادگان شیعه است. مراسم قالی‌شویان یکی از مراسم های آیینی با قدمتی نزدیک به یک هزارسال است که در فهرست میراث فرهنگی و معنوی یونسکو به ثبت رسیده است.
نوروز یکی از مهم‌ترین جشن‌های سنتی ایران و یکی از شناخته‌شده‌ترین آیین‌های آغاز سال نو در جهان است که با فرارسیدن بهار و آغاز سال در تقویم خورشیدی همراه می‌شود. این جشن در گستره وسیعی از ایران و بخش‌هایی از آسیای مرکزی، قفقاز، خاورمیانه و جنوب آسیا برگزار می‌شود و اگرچه هر جامعه و منطقه شیوه خاص خود را برای برگزاری آن دارد، مفاهیمی مانند نو شدن طبیعت، آغاز زندگی دوباره، پاکیزگی، دیدار خانواده، دوستی، بخشش و امید در بسیاری از سنت‌های نوروزی مشترک هستند.
ورزش زورخانه‌ای یا آیین‌های پهلوانی یکی از کهن‌ترین سنت‌های ورزشی و فرهنگی ایران است که در آن ورزش، موسیقی، شعر، آیین و آموزش اخلاقی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. این سنت در فضای ویژه‌ای به نام زورخانه اجرا می‌شود و ورزشکاران در گودی مرکزی، مجموعه‌ای از حرکات هماهنگ و تمرین‌های قدرتی و کششی را با ابزارهایی مانند میل، کباده، سنگ و تخته‌شنا انجام می‌دهند.
کمانچه یکی از مهم‌ترین سازهای زهی ـ آرشه‌ای موسیقی ایران و از سازهای ریشه‌دار در حوزه فرهنگی ایران و خاورمیانه است. این ساز با صدای کشیده، ظریف و انعطاف‌پذیر خود جایگاه ویژه‌ای در موسیقی دستگاهی ایران و همچنین موسیقی نواحی مختلف کشور دارد و در بسیاری از اجراهای سنتی، گروه‌های موسیقی و برنامه‌های آیینی و فرهنگی شنیده می‌شود.
نقالی یا پرده خوانی از آیین های کهن ایران زمین است که با گذر زمان دستخوش تحولاتی چند شده است. ریشه های این آیین را با تمرکز بر ریشه ی لغوی اش، که به معنای قصه خوانی است، باید در دوران اشکانی و گوسان هایی جستجو کنیم که به بازگو کردن قصه های حماسی شهره بودند.
موسیقی بخشی‌های خراسان یکی از ارزشمندترین جلوه‌های میراث موسیقایی و شفاهی ایران است؛ هنری که در آن موسیقی، شعر، داستان‌گویی، حماسه، عرفان، تاریخ و اخلاق در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. بخشی تنها نوازنده دوتار نیست، بلکه راوی بخش مهمی از حافظه فرهنگی مردم خراسان است و داستان‌ها، افسانه‌ها، اشعار و آموزه‌های اخلاقی و عرفانی را با آواز و موسیقی به نسل بعد منتقل می‌کند.
موسیقی ایران، با نام های موسیقی سنتی ایرانی، موسیقی کلاسیک ایرانی و گاهی با عنوان موسیقی دستگاهی شناخته می شود. در حقیقت این هنر طی سال‌ها سینه به سینه و از استاد به شاگرد منتقل میشده و آنچه که امروزه تحت عنوان موسیقی سنتی ایران در دسترس ماست حاصل ممارست، فداکاری و تلاش مردان و زنان بزرگی است.
قالی یکی از مهم‌ترین هنرهای سنتی استان فارس است؛ هنری که در میان عشایر و جوامع محلی این منطقه نسل به نسل منتقل شده و امروزه با نام‌هایی مانند قالی فارس و قالی شیراز شناخته می‌شود. قالی‌های فارس تنها یک محصول هنری نیستند، بلکه بخشی از فرهنگ و شیوه زندگی ایلات و طوایف منطقه را در خود جای داده‌اند.
نان از کهن‌ترین خوراکی‌های بشر است و تاریخ پخت آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. انسان‌های نخستین دانه‌های غلات را می‌کوبیدند، با آب مخلوط می‌کردند و خمیر حاصل را روی سنگ‌های داغ می‌پختند. با گذشت زمان، روش آماده‌سازی خمیر و پخت نان تکامل پیدا کرد و هر تمدن متناسب با مواد اولیه، شرایط اقلیمی و فرهنگ غذایی خود، شیوه‌های متفاوتی برای تهیه نان به وجود آورد.
لنج‌سازی و قایق‌سازی از قدیمی‌ترین صنایع بومی سواحل جنوبی ایران به شمار می‌رود و با تاریخ دریانوردی، تجارت و زندگی مردم خلیج فارس پیوندی عمیق دارد. لنج‌های سنتی که به دست استادکاران محلی ساخته می‌شوند، سال‌ها وسیله سفرهای دریایی، تجارت، ماهیگیری و صید مروارید بوده‌اند و ساحل‌نشینان جنوب ایران با استفاده از آنها ارتباط خود را با دیگر بنادر خلیج فارس، دریای عمان و حتی سواحل هند و شرق آفریقا برقرار می‌کردند.
«چوگان» ورزشی گروهی، با قدمت بالا در ایران است که به سبب رواج آن در میان پادشاهان و بزرگان به ورزشی اشرافی مشهورگردیده است. این بازی از حدود ۶۰۰ قبل از میلاد در ایران شکل گرفته و از دوره ی هخامنشیان انجام می شده است. چوگان در ابتدا تفریحی جهت نمایش استعداد اسب های جنگی سوارکاران نظامی ایرانی به شمار می رفت. شاه عباس نیز در قزوین و اصفهان (میدان نقش جهان) به این بازی می پرداخت.
مینیاتور ایرانی یا نگارگری ایرانی یکی از درخشان‌ترین جلوه‌های هنر تصویری ایران است؛ هنری ظریف و پرجزئیات که در طول قرن‌ها با ادبیات فارسی، فرهنگ درباری، معماری، کتاب‌آرایی و روایت‌های تاریخی و اسطوره‌ای پیوند خورده است. نگارگران ایرانی با استفاده از رنگ‌های درخشان، ترکیب‌بندی‌های پیچیده، خطوط ظریف و فضاسازی ویژه، جهان‌هایی را در اندازه‌هایی کوچک خلق کرده‌اند که در آنها انسان، طبیعت، معماری، حیوانات و رویدادهای داستانی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
منظر فرهنگی هورامانات/ اورامانات در تاریخ پنجم مرداد ماه سال 1400 خورشیدی، مقارن با 25 ژوئن سال 2021 میلادی، در جریان 44مین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو تأیید شد و در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. هورامان یا اورامان گستره‌ای تاریخی-فرهنگی واقع در استان‌های کردستان و کرمانشاه است که از منظر معماری بافتی پلکانی دارد و آداب و رسوم آن کاملاً خاص این منطقه است.
باغ ایرانی یکی از ارزشمندترین جلوه‌های فرهنگ، هنر و معماری ایران است؛ فضایی که در آن طبیعت، آب، هندسه، معماری و اندیشه‌های فلسفی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند تا تصویری از نظم و زیبایی جهان ایجاد کنند. این باغ‌ها تنها محلی برای کاشت درخت و گل نبوده‌اند، بلکه بازتابی از نگاه ایرانی به رابطه میان انسان، طبیعت و مفهوم زندگی بوده‌اند.
روستای قِهی روستایی در ۸۰ کیلومتری شرق اصفهان و ۳۵ کیلومتری شهرستان ورزنه و از توابع شهرستان جلگه شهرستان اصفهان قراردارد .روستای تاریخی قهی در تاریخ ۲۳ مهر ۱۳۸۴ با شماره ثبت ۱۳۶۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. نام این روستا که براساس روایات متعلق به دوره‌های قبل از اسلام و در واقع به نام کهی بوده به معنای جای پست مقابل واژه کوهپایه‌است. باستان‌شناسان معتقدند مسجد جامع قهی پیش از اسلام آتشکده زرتشتیان بوده‌است.
مهرجان یکی از روستاهای تاریخی شهرستان خور و بیابانک در شرق استان اصفهان است که در حدود ۳۵ تا ۳۶ کیلومتری جنوب‌شرقی شهر خور قرار دارد. این روستا در حاشیه کویر و در منطقه‌ای خشک و کم‌آب شکل گرفته و بخش مهمی از ساختار تاریخی و شیوه زندگی مردم آن با قنات، کشاورزی، نخلستان و راه‌های ارتباطی کویری پیوند داشته است. در منابع محلی، نام قدیمی روستا «مهرگان» و در گویش مردم «مهرگون» ذکر شده است.
روستای کزج یکی از روستاهای تاریخی و گردشگری شهرستان خلخال در استان اردبیل است که در دامنه کوه‌های منطقه خورش‌رستم و در نزدیکی رودخانه قزل‌اوزن قرار گرفته است. این روستا به دلیل ساختار پلکانی خانه‌ها، معماری سنتی، طبیعت کوهستانی، باغ‌های میوه و فرهنگ بومی مردم، یکی از مقصدهای متفاوت گردشگری روستایی در شمال‌غرب ایران به شمار می‌رود. کزج در دهستان خورش‌رستم شمالی قرار دارد و حدود ۱۷ کیلومتر با هشتجین و حدود ۵۷ کیلومتر با خلخال فاصله دارد.
روستای زرده در دهستان بان‌زرده از توابع بخش مرکزی شهرستان دالاهو در استان کرمانشاه قرار دارد و یکی از مهم‌ترین روستاهای تاریخی، فرهنگی و مذهبی منطقه غرب ایران به شمار می‌رود. این روستا در میان ارتفاعات دالاهو و در نزدیکی منطقه ریجاب قرار گرفته و در کنار طبیعت کوهستانی، باغ‌ها و چشمه‌های متعدد، مجموعه‌ای گسترده از آثار باستانی و بناهای تاریخی را در پیرامون خود جای داده است. حضور زیارتگاه‌های مهم یارسان، از جمله بابایادگار، نیز جایگاه فرهنگی و مذهبی ویژه‌ای به زرده بخشیده است.
روستای حیدره قاضی‌خانی، که با نام حیدره دارامام نیز شناخته می‌شود، یکی از روستاهای خوش‌آب‌وهوا و سرسبز استان همدان است. این روستا در شهرستان بهار و در منطقه‌ای کوهستانی قرار دارد و به دلیل بافت پلکانی، باغ‌های گسترده، چشمه‌های متعدد، دره‌های سرسبز و فرهنگ بومی، از روستاهای دارای ظرفیت گردشگری استان به شمار می‌رود. نزدیکی حیدره به شهر همدان نیز باعث شده است که بتوان آن را به‌عنوان مقصدی مناسب برای یک سفر یک‌روزه یا نیم‌روزه در برنامه گردشگری غرب استان قرار داد.
روستای گشانی یکی از روستاهای کوهستانی و خوش‌آب‌وهوای شهرستان تویسرکان در استان همدان است که به دلیل ارتفاع زیاد، معماری پلکانی، بافت قدیمی، باغ‌های گسترده و چشمه‌های متعدد، از روستاهای دارای ظرفیت گردشگری استان به شمار می‌رود. این روستا در محدوده‌ای کوهستانی قرار گرفته و چشم‌انداز ارتفاعات و باغ‌های اطراف، به‌ویژه در فصل بهار و تابستان، جلوه‌ای تماشایی به آن می‌دهد.
روستای پری ملایر، فراتر از زیبایی طبیعی، خانه قلعه‌های تاریخی و قصه‌های جذاب از دوران کریم‌خان زند است که هر سنگ آن روایتگر گذشته‌ای پر افتخار و فرهنگ غنی این سرزمین می‌باشد، مکانی مناسب برای علاقه‌مندان به تاریخ و فرهنگ ایران.
«اورامان تخت» يکي از روستاهای تاريخي ایران و زيستگاه مردمان هورامي است که در شهرستان سرو آباد، در 60 کیلومتری جنوب شرقی مریوان، در 170 کیلومتری سنندج و در کردستان جای دارد. در بلندای 1500 متری از تراز دریا، روستای اورامان تخت در دامنه رشته کوه‌های زاگرس، شاهو و كوسالان است و رودخانه سيروان و «لیله» و چشمه بل و هانودگا آن را سیراب میسازند.
قاسم آباد روستایی از توابع چابکسر، در دهستان اوشیان، واقع در شهرستان رودسر در شرق استان گیلان است. نام قاسم آباد برای ایرانیان همواره یادآور مفهوم شادی و رنگ بوده است. انواع پارچه های دست بافت رنگارنگ و نیز لباس محلی مردمان این خطه با نوارهای رنگی افقی این روستا را به عنوان مرکزی برای پارچه بافی شهره کرده است. مهم ترین پارچه ای که در این روستا تولید می-شود چادرشب نام دارد.
کلپورگان روستای کوچکی در جنوب شرقی ایران، استان سیستان و بلوچستان است و با قدمتی هفت هزار ساله به عنوان تنها موزه زنده سفالگری دنیا شناخته می‌شود. بدون کوچکترین تغییری از آن دوران ، هنر ساخت سفال بدون چرخ سفالگری به طور شفاهی از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است. کارهای اولیه مانند انتقال گل سفالگری از معدن "مسکوتان" توسط مردان انجام می‌شود اما ساخت سفال تماما توسط زنان روستا که در حدود سی نفر می‌باشند انجام می‌گیرد.
نگل در ۶۵ کیلومتری شهر سنندج و در مسیر سنندج به مریوان قرار دارد. این روستا در میان دره‌ای بنا شده که رودخانه «شوشیر» از جنوب آن می‌گذرد و از طرف شمال هم به کوه «حسن عالی»، از جنوب شرقی به کوه «پل چرمو»، از جنوب به کوه «قژاکان»، از شمال غربی به دره «کانی چرمو» و کوه «کوره میانه»، از غرب و جنوب غربی به دره «کاچول» و از شمال شرقی به «رسنی دره» محدود می‌شود. مردم روستای نگل به زبان کردی سورانی سخن می‌گویند.
روستای تمین در 65 کیلومتری جنوب غربی شهر میرجاوه واقع شده و بین دو کوه تفتان و سیاه کوه قرار دارد. این روستا تابستانهای خنک و زمستانهای سردی دارد که جوی مطلوب و متفاوت را در طول سال برای ساکنان و بازدیدکنندگان فراهم می‌کند.
«روستای مارین» در ۳۶ کیلومتری شمال گچساران و در ۱۹۸ کیلومتری جنوب شرقی «یاسوج» در استان «کهگیلویه و بویراحمد» جای دارد. این روستا از شمال با کوه «دلی گنج»، از شرق با کوه «خامی» و از جنوب غرب نیز با کوه «دیل» همسایگی دارد.
پالنگان روستایی در یک کیلومتری دره «تنگیور»، در دهستان «ژاورود»، در 55 کیلومتری «اورامان» و در 57 کیلومتری کامیاران در استان کردستان است. پالنگان که در شمار فهرست آثار ملی ایران جای گرفته است، نزدیک به هزار تن سرانه مردمی دارد که به گویش کردی اورامی سخن می‌گویند. روشن نیست که پالنگان از واژه پلنگ یا واژه پال در گویش کردی به معنی پشتگاه و پناهگاه برگرفته شده است.
در مناطق کوهستانی ایران، روستاهایی با ساختار پلکانی زیادی وجود دارند که از جمله آنها روستای تاریخی «سر آقا سید» در استان چهارمحال و بختیاری است. این روستا نمایانگر فرهنگ و معماری سنتی منطقه بوده و ارزشی تاریخی و فرهنگی قابل توجه دارد.
روستای ماخونیک یکی از خاص‌ترین و متفاوت‌ترین روستاهای ایران است که در استان خراسان جنوبی و در شهرستان سربیشه قرار دارد. این روستا در نزدیکی مرز ایران و افغانستان و در منطقه‌ای کوهستانی و نیمه‌خشک واقع شده و به دلیل معماری عجیب خانه‌ها، سبک زندگی سنتی و فرهنگ خاص مردم، شهرتی فراتر از مرزهای ایران پیدا کرده است.
در میان دامنه‌های کوه کرکس و دره‌ای سرسبز در استان اصفهان، روستایی قرار دارد که به دلیل رنگ سرخ خانه‌ها، معماری پلکانی و فرهنگ کهن خود به یکی از شناخته‌شده‌ترین مقاصد گردشگری ایران تبدیل شده است؛ روستای ابیانه.
میدان تکسیم یکی از توریستی‌ترین جاهای دیدنی استانبول است که در منطقه بی‌اوغلو قرار دارد و به‌عنوان قلب استانبول مدرن در نظر گرفته می‌شود. هتل‌ها و رستوران‌های زیادی در حوالی این میدان و خیابان استقلال وجود دارند که بسیاری از گردشگران ترکیه برای اقامت در آنها لحظه‌شماری می‌کنند. این میدان همچنین محل تجمع مردم محلی برای جشن شب سال نو، جشن‌های ملی و دیگر اجتماعات است.
باغ سنگی یکی از جاذبه‌های استان کرمان و شهر سیرجان است. این محوطه که قبلاً باغی بوده در دهستان بلورد روستای میاندوآب و ۴۰ کیلومتری جنوب شرقی سیرجان قرار داردو متعلق به درویش خان اسفندیارپور بوده‌است. این باغ به شکل شش ضلعی نامنظم است.
بازار سرپوشیده بدستِن، از جاهای دیدنی و جذاب ترابزون مخصوصا برای کسانی که عاشق خرید کردنو حس خوبِ خریدنند؛ است. این بازار توسط عثمانی ها، در قرن شانزدهم ساخته شده است و از قدیمی ترین ساختمان تجاری این شهر است.