آرامگاه‌ها و مقابر
آرامگاه میر رضی‌الدین آرتیمانی در شمال‌شرقی تویسرکان، یادمان یکی از شاعران و عارفان شناخته‌شده دوره صفوی است؛ شاعری که نامش بیش از هر چیز با ساقی‌نامه پیوند خورده است. میر رضی در نیمه دوم قرن دهم هجری قمری در آرتیمان زاده شد و در سال ۱۰۳۷ قمری درگذشت. بنایی که امروز بر مزار او می‌بینیم، آرامگاه اصلی دوره صفوی نیست؛ یادمانی آجری و معاصر است که ساخت آن در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی انجام شد.
گنبد علویان همدان بنایی تاریخی در چهارباغ علویان و نزدیک میدان امامزاده عبدالله است که بیش از هر چیز با گچ‌بری‌های بسیار پرکار، آجرکاری نمای بیرونی، محراب تزئین‌شده و سرداب آرامگاهی شناخته می‌شود. شناسنامه‌های فنی و بیشتر منابع میراثی، بنای اصلی را متعلق به اواخر دوره سلجوقی و حدود قرن ششم هجری می‌دانند؛ هرچند درباره تاریخ دقیق برخی مراحل ساخت و تحول بنا میان پژوهشگران اتفاق نظر کامل وجود ندارد.
برج قربان همدان آرامگاهی آجری و دوازده‌ضلعی در بافت تاریخی شهر همدان است که با گنبد هرمی دوازده‌ترک، سردابه زیرزمینی و معماری ساده و کم‌تزئین شناخته می‌شود. این بنا در محدوده قدیمی شهر، بین چهارباغ شهید مدنی و خیابان طالقانی و نزدیک دبیرستان ابن‌سینا قرار دارد.
در حدود ۵۰۰ متری جنوب‌غربی گنبد سلطانیه، بر مسیر سلطانیه به خدابنده، مجموعه‌ای تاریخی قرار گرفته است که از مهم‌ترین یادگارهای دوره ایلخانی در این شهر به شمار می‌رود. مجموعه چلبی اوغلو شامل بخش آرامگاهی و خانقاهی است و به دلیل پیوند با سنت‌های عرفانی و معماری دوره ایلخانان، جایگاه ویژه‌ای در میان آثار تاریخی سلطانیه دارد. این مجموعه که در منابع با نام‌های بقعه چلبی اوغلو، آرامگاه شیخ براق بابا و خانقاه چلبی اوغلو نیز شناخته می‌شود، یکی از دیدنی‌های مهم در کنار گنبد سلطانیه است.
بقعه شیخ زاهد گیلانی یکی از متفاوت‌ترین بناهای تاریخی اطراف لاهیجان است؛ آرامگاهی در روستای شیخانبر یا شیخانور که گنبد هرمی هشت‌ترک و رنگارنگ آن در میان طبیعت سبز و چای‌زارهای دامنه‌های لاهیجان دیده می‌شود. این بنا به تاج‌الدین ابراهیم، مشهور به شیخ زاهد گیلانی، از مشایخ مهم تصوف و استاد شیخ صفی‌الدین اردبیلی، نسبت داده می‌شود.
آرامگاه خیام نیشابوری یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای معاصر ایران و از مهم‌ترین جاذبه‌های فرهنگی و گردشگری نیشابور است. این آرامگاه در مجموعه‌ای سرسبز در نزدیکی آرامگاه امامزاده محمد محروق قرار دارد و یادمان حکیم عمر خیام، دانشمند، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و شاعر بزرگ سده پنجم هجری است. ترکیب معماری مدرن با مفاهیم ریاضی، نجوم و شعر، این بنا را به یکی از شاخص‌ترین آثار معماری یادمانی ایران در دوره معاصر تبدیل کرده است.
آرامگاه شیخ احمد در شهر مشگین شهر قرار دارد. مشگین شهر از شهرهای استان اردبیل است، نام سابقش «خیاو» بود و زمان پهلوی به مشگین‌شهر تغییر نام داد. وجود کوه سبلان و رود قره‌سو کافی است که شهر پر درخت و سرسبز با باغهای زیبا و مراتع پهناوری چون «ارشق» را ببینیم. در کنار این طبیعت خدادادی، وجود شهر یئری و قلعه قهقهه که قدمتی به درازنای تاریخ دارند نشان از سابقه شهر دارد.
جاده چالوس به عنوان یکی از پرطرفدارترین مسیرهای دسترسی به شمال ایران برای مردم شهرهای کرج و تهران محسوب شده و از نظر زیبایی، یکی از جذاب‌ترین جاده‌های ایران است. این جاده، سایت‌های تاریخی، مذهبی و طبیعی بسیاری در اطراف خود دارد که زیبایی آن را دو چندان کرده است.
همدان را به عنوان پایتخت تاریخ و تمدن ایران می‌شناسند؛ وجود آثار باستانی و تاریخی چون بقایای شهر هگمتانه، شیرِ سنگی، کتیبه‌های گنجنامه، مقبره ابوعلی سینا و بابا طاهر، گنبد علویان و... باعث شد این شهر در سال 2018 به عنوان پایتخت گردشگری کشورهای آسیایی شناخته شود.
اصفهان جاذبه‌های گردشگری زیادی دارد که خیلی مشهورند و گردشگران داخلی و خارجی زیادی را جذب خود می‌کنند. در این میان، دیدنی‌های کمتر شناخته‌شده آن بازدیدکننده کمتری دارند. جاذبه‌ای مانند مقبره بابارکن‌الدین که اگر به آثار تاریخی و دینی علاقه‌مند باشید، محو تماشای آن خواهید شد.
برج طغرل، همان برج مدور مشهور در قلب شهر ری، که یکی از آثار ارزشمند سرزمین باستانی ری به شمار می‌رود، امروز با گسترش شهر تقریباً در نزدیکی شهر تهران است. این برج از پس بیش از 700 سال هنوز شکوه و زیبایی خود را حفظ کرده است. برجی که نام بنیانگذار سلسله سلجوقیان، یعنی «طغرل بیگ سلجوقی» را بر خود دارد. برج طغرل آرامگاه بسیاری از فرزانگان و دانشمندان عصر سلجوقی است.
برج شیخ شبلی در شهر دماوند، در بخش شرقی این شهر و در میان بافت تاریخی آن قرار دارد. این بنای آرامگاهی بر فراز ارتفاعی مشرف به محیط اطراف ساخته شده و به دلیل قرارگیری در یکی از مناطق قدیمی دماوند، بازدید از آن فرصتی برای آشنایی هم‌زمان با تاریخ و فضای طبیعی این شهر فراهم می‌کند. برج شبلی امروزه یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار تاریخی دماوند به شمار می‌رود.
آرامگاه خواجوی کرمانی یکی از جاذبه‌های فرهنگی و ادبی شیراز است که در دامنه کوه صبوی، در محدوده تنگ الله‌اکبر و در نزدیکی دروازه قرآن قرار دارد. قرار گرفتن آرامگاه در یکی از ورودی‌های تاریخی شهر باعث شده است که این بنا علاوه بر ارزش ادبی، بخشی از سیمای فرهنگی و گردشگری شمال شیراز باشد.
بنای آجری گنبد چهل دختر دامغان که قدمت آن به دوران سلجوقی برمی گردد در سال 466 هجری به دستور ابوشجاع موسوم به اسفاربکی بن اصفهانی ساخته شده است. این برج در مرکز شهر دامغان در خیابان امام خمینی واقع شده است. بنا دارای محیط خارجی 23 متر، قطر داخلی 5/5 متر و حدود 15 متر ارتفاع است. در قسمت تزیینات آجری بالای گنبدکتیبه ای به خط کوفی وجود دارد که ابتدای آن جمله (( امر ببناء هذالقبه الامیر الجلیل ابوشجاع اسفها)) و در قسمت آخر آن ((ثلثمائه)) آمده است.
در جنوب شرقی مسجد جامع بسطام، در شمال شهرستان شاهرود استان سمنان، برجی آجری و بلند قرار دارد که به برج کاشانه بسطام معروف است. این برج یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی شهر بسطام محسوب می‌شود و به دلیل فرم متفاوت، ارتفاع قابل توجه و معماری آجری خود از فاصله دور نیز به‌راحتی قابل تشخیص است.
نیشابور، شهر فیروزه و شعر و دانش، یکی از مهم‌ترین شهرهای تاریخی خراسان رضوی است؛ شهری که نام بسیاری از بزرگان علم، ادب و فرهنگ ایران با آن گره خورده است. در میان جاذبه‌های تاریخی این شهر، آرامگاه عطار نیشابوری جایگاه ویژه‌ای دارد؛ بنایی که یادمان فریدالدین عطار نیشابوری، شاعر و عارف نامدار ایرانی، است و در میان باغی سرسبز در محدوده تاریخی نیشابور قرار گرفته است.
هیچ ایرانی نیست که سعدی، شاعر بزرگ و نامدار قرن هفتم هجری، را نشناسد. خالق بوستان و گلستان که از مهم‌ترین آثار ادبیات غنایی ایران است. آرامگاه این شاعر بزرگ که به شیخ اَجَل و استاد سخن نیز معروف است، نسبت به همتایش حافظ کمتر شناخته شده است و کمتر مورد بازدید گردشگران قرار می‌گیرد. بنایی تاریخی که طرحی از آن در پشت اسکناس ده هزار تومانی نقش بسته است.
بیلانکوه یا ولیانکوه از محله‌های تاریخی شرق تبریز است؛ محدوده‌ای که در گذشته بخشی از فضای باغی و روستایی پیرامون تبریز را تشکیل می‌داد و به‌تدریج در ساختار شهری تبریز جای گرفت. این محله در منابع تاریخی با نام‌های بیلانکوه، ولیانکوه و ویلانکوی نیز آمده است و امروزه بخش‌هایی از آن در محدوده شهری تبریز و حوالی چهارراه عباسی، خیابان هفت تیر و دامنه‌های سرخاب شناخته می‌شود.
گورستان شادآباد مشایخ یکی از محوطه‌های تاریخی کمترشناخته‌شده در پیرامون تبریز است که در نزدیکی روستای شادآباد، در محدوده باسمنج قرار دارد. این گورستان با مجموعه‌ای از سنگ‌قبرها و مقابر سنگی تاریخی، تصویری متفاوت از شیوه‌های تدفین و هنر سنگ‌تراشی در سده‌های میانه اسلامی ارائه می‌کند و در برخی منابع با نام «پینه‌شلوار» نیز شناخته می‌شود.
بقعه شیخ شهاب‌الدین اهری یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی و عرفانی شهر اهر در استان آذربایجان شرقی است. این مجموعه تاریخی در خیابان شیخ شهاب و در محدوده پارک شیخ شهاب‌الدین قرار دارد و آرامگاه، خانقاه، مسجد، ایوان و مناره‌ها را در کنار یکدیگر جای داده است. مجموعه‌ای که امروز می‌بینیم حاصل دگرگونی‌ها و مرمت‌های چند دوره تاریخی است و به همین دلیل، تنها یک آرامگاه ساده نیست.
در جنوب شهر مراغه و در نزدیکی روستای ورجوی، مجموعه‌ای تاریخی در دل زمین قرار گرفته که به دلیل معماری صخره‌ای، فضای زیرزمینی و کارکردهای آیینی گوناگون، یکی از متفاوت‌ترین جاذبه‌های تاریخی آذربایجان شرقی به شمار می‌رود. این مجموعه با نام معبد مهر ورجوی، نیایشگاه مهری ورجوی و امامزاده معصوم مراغه شناخته می‌شود و در کنار معبد، گورستان تاریخی، فضاهای صخره‌ای و چله‌خانه نیز در محوطه آن قرار دارد.
با نزدیک شدن به دخمه فخریگاه، تابلوی راهنمایی باعث شگفتی گردشگران می‌شود. «قدمت: هزاره اول پیش از میلاد» و پس از آن، دخمهای در دل کوه خودنمایی می‌کنند که دو ستون سنگی، دهانه آن را از پس سالیان دور و دراز استوار کردهاند. به جز حفرهای که به چشم میآید، راه ورودی دیگری به داخل دخمه وجود ندارد و باید از کوه بالا رفت تا به دهانه آن رسید.
قبرستان هفتاد ملا یکی از آثار تاریخی متفاوت استان سیستان و بلوچستان است که در محدوده میرجاوه و در نزدیکی روستای گردشگری تمین قرار دارد. این گورستان در دامنه‌های شمالی کوه تفتان و در میان ارتفاعات ماسه‌سنگی شکل گرفته و موقعیت طبیعی آن، در کنار شیوه متفاوت ساخت قبرها، باعث شده است که هفتاد ملا از دیگر گورستان‌های تاریخی ایران متمایز باشد.
گوردخمه ها، مکانهایی مقدس برای دفن مردگان هستند که در پهنه استان کرمانشاه چندین و چند نمونه از آنها را میتوان یافت. گوردخمه‌ها روایتگر آیینهای باستانی تدفین هستند و در این میان گوردخمه دکان داوود، یکی از نمونههای مهم گوردخمههای ایران است.
چهارتاقی تیموری شیروان از بناهای تاریخی خراسان شمالی است که در روستای زیارت از توابع شهرستان شیروان قرار دارد. این بنای آرامگاهی در محوطه امامزاده حمزه رضا جای گرفته و به دلیل معماری ویژه و نسبت داده شدن آن به یکی از سرداران امیر تیمور، از آثار قابل توجه منطقه به شمار می‌رود.
برج مهماندوست که با نام برج معصوم‌زاده نیز شناخته می‌شود، در جنوب روستای مهماندوست و در نزدیکی امام‌آباد، حدود ۲۰ کیلومتری شمال‌شرقی دامغان در استان سمنان قرار دارد. این برج تاریخی در مسیر دامغان به شاهرود واقع شده و دسترسی نسبتاً مناسبی از طریق جاده اصلی منطقه دارد.
داستان آرامگاه شاه نعمت الله ولی با آغاز سده نهم، به سال 808 خورشیدی، یعنی تاریخ درگذشت وی آغاز می‌شود. هنگامی که شاه نعمت‌الله در شهر کرمان درگذشت، پیکرش را در ماهانِ کرمان در باغی به خاک سپردند. سپس به فرمان «سلطان احمدشاه بهمنی»، پادشاه دکن هندوستان که یکی از پیروان و هواخواهان او بود، گنبد و بارگاهی بر گور شاه نعمت الله ساخته شد.
آرامگاه باباطاهر در میدان باباطاهر، در بخش شمال‌غربی شهر همدان و بر فراز تپه‌ای کم‌ارتفاع قرار دارد. این آرامگاه رو به دامنه‌های الوند ساخته شده و در اطراف آن فضای سبز و محوطه‌ای وسیع شکل گرفته است. موقعیت بنا در یکی از محورهای تاریخی همدان باعث شده آرامگاه باباطاهر در کنار ارزش ادبی و معماری، یکی از شناخته‌شده‌ترین نشانه‌های شهری این شهر نیز باشد.
خانه نیما یوشیج در روستای یوش، از توابع بخش بلده شهرستان نور در استان مازندران قرار دارد. این خانه تاریخی در حدود ۵ کیلومتری غرب بلده، ۱۱۰ کیلومتری آمل و حدود ۱۸۰ کیلومتری تهران قرار گرفته و یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های فرهنگی و ادبی منطقه به شمار می‌رود.
«آرامگاه بزرگمهر» بر بلندای کوهستان «قهستان»، در شهر «قائن» استان «خراسان جنوبی» قرار دارد. با اینکه روشن نیست این بزرگمهر وزیر خسرو انوشیروان شاهنشاه ساسانی است یا وزیر دربار غزنوی، اما با اینحال هرکدام که باشد، آرامگاه او با گسترهای بیش از 500 هکتار امروزه در دامنهی کوه «ابوذر» در نزدیکی پارک جنگلی قهستان قرار گرفته است.
گورستان و زیارتگاه خالد نبی یکی از متفاوت‌ترین مجموعه‌های تاریخی، مذهبی و فرهنگی شمال ایران است که در ارتفاعات گوگجه‌داغ، در بخش مراوه‌تپه استان گلستان قرار دارد. این مجموعه در میان تپه‌ماهوره‌های سبز و چشم‌اندازهای گسترده ترکمن‌صحرا جای گرفته و به دلیل وجود صدها سنگ‌مزار ایستاده با شکل‌های غیرمعمول، یکی از شناخته‌شده‌ترین محوطه‌های تاریخی استان گلستان به شمار می‌رود.
آرامگاه بابا یادگار یکی از زیارتگاه‌های مهم منطقه ریجاب در استان کرمانشاه است که در روستای زرده، از توابع دهستان بان‌زرده قرار دارد. این آرامگاه در دامنه کوه تخت‌سرانه و در نزدیکی مجموعه تاریخی قلعه یزدگرد واقع شده و در میان طبیعت کوهستانی و چشمه‌های منطقه قرار گرفته است.
آرامگاه بایزید بسطامی در شهر تاریخی بسطام، در حدود ۶ کیلومتری شمال شاهرود در استان سمنان قرار دارد. این مجموعه یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی و عرفانی منطقه است و آرامگاه بایزید بسطامی، مسجد، مناره و چند آرامگاه دیگر را در کنار یکدیگر جای داده است.
«برج سه‌گنبد» یکی از بناهای تاریخی شهر ارومیه در استان آذربایجان غربی است که در بخش جنوب‌شرقی بافت شهری و در محدوده خیابان استاد برزگر قرار دارد. این بنای استوانه‌ای و آجری از یادگارهای دوره سلجوقی است و بر اساس کتیبه‌های موجود در سردر، تاریخ ساخت آن به سال ۵۸۰ هجری قمری، برابر با ۱۱۸۴ میلادی، بازمی‌گردد. برج سه‌گنبد در سال ۱۳۱۴ خورشیدی با شماره ۲۴۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.
مقبره‌الشعرا یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای فرهنگی و تاریخی تبریز است که در محله تاریخی سرخاب قرار دارد. این مجموعه یادمانی در محل گورستانی قدیمی شکل گرفته که در طول سده‌ها پیکر شمار زیادی از شاعران، نویسندگان و ادیبان در آن به خاک سپرده شده‌اند.
باغ موزه نادری یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی مشهد است که در مرکز شهر و در نزدیکی حرم امام رضا قرار دارد. این مجموعه شامل آرامگاه نادرشاه افشار، موزه‌ای با آثار مربوط به دوره افشاریه و باغی است که طراحی آن با الهام از عناصر باغ ایرانی انجام شده است.