آرامگاه‌ها و مقابر
شهر یری یکی از شگفت‌انگیزترین محوطه‌های باستانی شمال‌غرب ایران است؛ مجموعه‌ای رازآلود از سنگ‌افراشته‌های انسانی، گورستان، محوطه‌های مسکونی، استحکامات سنگی و فضاهای آیینی که در دامنه صخره‌های مشرف به دره‌های عمیق رودخانه قره‌سو قرار گرفته است. این محوطه باستانی در نزدیکی مشگین‌شهر در استان اردبیل واقع شده و از آن به عنوان یکی از مهم‌ترین محوطه‌های پیشاتاریخی منطقه یاد می‌شود.
مجموعه تاریخی قطب‌الدین حیدر یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی تربت حیدریه در استان خراسان رضوی است؛ مجموعه‌ای که در کنار ارزش معماری، بخش مهمی از تاریخ مذهبی، اجتماعی و تجاری این شهر را روایت می‌کند. آرامگاه قطب‌الدین حیدر، ایوان باقی‌مانده از مسجد جامع قدیم و رباط طبسی، سه بخش اصلی این مجموعه را تشکیل می‌دهند و قرار گرفتن آنها در کنار یکدیگر تصویری از ساختار تاریخی شهر در دوره‌های مختلف ارائه می‌دهد.
در بهشهر مازندران گورستانی به نام «سفیدچاه» قرار گرفته که مردم محلی اعتقاد دارند به خاطر خاک سفیدش، جنازه مرده‌ها در آن نمی‌پوسد. بومیان خاک سفید این گورستان را جادویی می‌دانند. گورستان اسرارآمیز سفیدچاه یا گورستان سپید یکی از عجیب‌ترین گورستان‌های ایران متعلق به دوره تیموریان است و نخستین گورستان مسلمانان ایرانی در منطقه شمال ایران است. روستائیان معتقدند خاک سفید این گورستان سبب نپوسیدن جنازه‌‌ها و بخشودگی تمامی گناهان می‌شود،
برج شمس تبریزی در شهر خوی، در کنار آرامگاه شمس تبریزی قرار دارد و یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی این شهر به شمار می‌رود. این برج استوانه‌ای و میان‌تهی از بناهای متفاوت معماری منطقه است و بیش از آنکه تنها یک مناره تاریخی باشد، پیوندی میان تاریخ تصوف، معماری دوره صفوی و شخصیت شمس تبریزی ایجاد می‌کند.
آرامگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی، شاعر بزرگ حماسه‌سرای ایران و خالق شاهنامه، در باغی وسیع در شمال شهر تاریخی توس قرار دارد. این مجموعه یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های فرهنگی و ادبی خراسان رضوی است و به دلیل نزدیکی به مشهد، مقصدی محبوب برای زائران و گردشگرانی است که می‌خواهند با یکی از تأثیرگذارترین شخصیت‌های تاریخ ادبیات ایران آشنا شوند. فضای آرامگاه تنها به بنای یادبود فردوسی محدود نمی‌شود و باغ، استخر، مجسمه فردوسی، موزه، کتابخانه و آرامگاه مهدی اخوان ثالث را نیز دربر می‌گیرد.
حمدالله مستوفی مورخ بزرگ دوره ایلخانان جایگاه ویژهای درمیان مردم قزوین دارد. نسبِ حمدالله مستوفی به حُربن یزید ریاحی میرسد و سه کتاب شامل «ظفرنامه»، «تاریخ گزیده» و «نهضتالقلوب» دارد و به دلیل احترام و علاقه مردم به او، بعد از فوتش در سال 750 هجری قمری برای این چهره فرهنگی آرامگاهی زیبا می‌سازند که درمیان مردم قزوین به دلیل بلندی و کشیدگی بنا و گنبد مخروطی شکلش به «گنبز دراز» یا «گنبد دراز» مشهور است.
نقش رستم یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی استان فارس است که در نزدیکی مرودشت و در فاصله کمی از مجموعه جهانی تخت جمشید قرار دارد. این محوطه در دامنه کوهی بلند و صخره‌ای شکل گرفته و مجموعه‌ای کم‌نظیر از آثار تاریخی متعلق به دوره‌های ایلامی، هخامنشی و ساسانی را در کنار یکدیگر جای داده است. مهم‌ترین ویژگی نقش رستم، وجود چهار آرامگاه شاهی هخامنشی است که در ارتفاع قابل توجهی از سطح زمین و در دل صخره تراشیده شده‌اند.
آرامگاه ابوعلی سینا بنای یادبود شیخ الرئیس ابن سینا فیلسوف، دانشمند و پزشک مشهور ایرانی است. محل فعلی آرامگاه بوعلی سینا منزل مسکونی ابوسعید دخوک دوست صمیمی ابوعلی سینا بوده است که او نیز در جوار ابوعلی سینا مدفون است. بنای ابتدایی این آرامگاه در زمان قاجاریه ساخته شده است و آرامگاه جدیدی که انجمن آثار ملی ایران به دستور محمدرضا پهلوی ساخته است در سال 1333 شمسی افتتاح گردیده است.
مجموعه ی پاسارگاد محوطه ای باستانی و گستره ای عظیم از سازه های برجای مانده از دوران اولیه ی پایتخت هخامنشیان (سده ی ششم قبل از میلاد) در ایران است که در دشت رودخانه ی پُلوار واقع شده است. این مجموعه به دستور کوروش کبیر ساخته شد.
آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی، عارف و شاعر بزرگ، بزرگ ترین، کامل ترین و برجسته ترین خانگاه است که با استفاده از معماری سنتی ایرانی (ایلخانی و تیموری) و با الهام از تصوف بنا شده است. این مجموعه آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی، جد سلاطین صفوی، است که در سال ۷۳۵ هجری قمری به دست فرزند ایشان صدرالدین موسی ساخته شد. پس از شروع حکومت صفویه واحدهای مختلف دیگری نیز به این شاهکار هنری و معماری اضافه گردید.
در میان دشت تاریخی سلطانیه در استان زنجان، بنایی عظیم و باشکوه قرار دارد که یکی از مهم‌ترین دستاوردهای معماری ایران در دوره اسلامی محسوب می‌شود. گنبد سلطانیه آرامگاه سلطان محمد خدابنده معروف به الجایتو، هشتمین پادشاه ایلخانی، بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان و یکی از ارزشمندترین آثار معماری ایران است.
کلیسای پترو پاولف ساختمان اصلی قلعه است. شکل آن یادآور یک کشتی قرن هجدهم می‌باشد. دیوار بلند شرقی عقب کشتی است، در حالی که تاجک بلند مخروطی کلیسا، دکل کشتی است. برج ناقوس کلیسا و مناره با هم هستند و شکل یک زاویه دارند. نگهبان شهر در ارتفاع 122.5 متری می‌ایستاد و در آن زمان بلندترین ساختمان در روسیه بود. شکل زاویه به عنوان یک آلت بادنما عمل می‌کرد که مسیر باد را نشان می‌داد که جسورانه به سمت آسمان است. مناره کلیسا یک جزء جدایی ناپذیر از افق مرئی سن پترزبورگ از اولین لحظه ظهورش می‌باشد.