بافت تاریخی
تبریز سرگُل شهرهای ایران است، شهری تاریخی و زیبا و پر از جاذبه‌های تاریخی، فرهنگی و مذهبی متنوع که هر گردشگری با دیدن آن با کولهباری لبریز از تاریخ، فرهنگ، لذت و شادمانی باز میگردد. یکی از جاذبه‌های تاریخی‌مذهبی تبریزِ زیبا و اصیل «مسجد کبود» است، مسجدی به رنگ آبی دریا و کبودی آسمان. مسجدی که با قدم زدن در آن هم به زیبایی و غنای معماری ایرانی‌اسلامی پی خواهید برد و هم لبریز از آرامشی عمیق خواهید شد.
ساختمان شهرداری رشت یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای تاریخی شهر و از مهم‌ترین نمادهای معماری معاصر رشت است که در ضلع شمالی میدان شهرداری قرار دارد. نمای سفیدرنگ، برج ساعت و قرار گرفتن بنا در میان مجموعه تاریخی میدان شهرداری باعث شده این ساختمان به یکی از نخستین تصاویر ذهنی گردشگران از رشت تبدیل شود.
ارگ تاریخی گوگد در شهر گوگد، در بخش مرکزی شهرستان گلپایگان استان اصفهان قرار دارد و حدود ۵ تا ۶ کیلومتر با شهر گلپایگان فاصله دارد. این بنا در یکی از مسیرهای ارتباطی تاریخی منطقه قرار گرفته و موقعیت آن در نزدیکی مسیرهای قدیمی کاروانی، یکی از دلایل اهمیت آن در گذشته بوده است. ارگ گوگد با ساختاری خشتی و گلی، چهار برج گوشه‌ای و دیوارهای بلند دفاعی، نمونه‌ای ارزشمند از معماری قلعه‌ها و کاروانسراهای مناطق مرکزی ایران به شمار می‌رود.
آرامگاه ابوعلی سینا بنای یادبود شیخ الرئیس ابن سینا فیلسوف، دانشمند و پزشک مشهور ایرانی است. محل فعلی آرامگاه بوعلی سینا منزل مسکونی ابوسعید دخوک دوست صمیمی ابوعلی سینا بوده است که او نیز در جوار ابوعلی سینا مدفون است. بنای ابتدایی این آرامگاه در زمان قاجاریه ساخته شده است و آرامگاه جدیدی که انجمن آثار ملی ایران به دستور محمدرضا پهلوی ساخته است در سال 1333 شمسی افتتاح گردیده است.
خانه تاریخی بروجردی ها نمونه یکی از خانه های مسکونی اعیان نشین دوره قاجار است که در سال 1242 هجری شمسی یکی از بازرگانان معروف کاشان به نام حاج سید حسن نطنزی آن را ساخته است. این بنا از نظر فضاسازی به طور کلی شامل دو بخش بیرونی و اندرونی و فاقد گودال باغچه است. بر خلاف تصور عامه، این خانه به اهالی بروجرد متعلق نبوده بلکه به دلیل مراودات تجاری این بازرگانان نطنزی الاصل کاشانی که بیشتر با تجار شهر بروجرد انجام می شده، کاشانی‌ها به آنها بروجردی می گفته اند.
عمارت آصف که امروزه با نام خانه کرد شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر سنندج و از ارزشمندترین مجموعه‌های فرهنگی استان کردستان است. این عمارت علاوه بر ارزش معماری، به دلیل کاربری موزه مردم‌شناسی، جایگاه ویژه‌ای در معرفی تاریخ، فرهنگ، پوشاک، آداب و رسوم و شیوه زندگی مردم کرد دارد. بخش اولیه بنا به دوره صفویه بازمی‌گردد و در دوره‌های قاجار و پهلوی بخش‌های دیگری به آن افزوده یا تکمیل شده است.
ارگ کلاه فرنگی، از آثار تاریخی شهر بیرجند، منسوب به امیرحسن خان شیبانى و متعلق به امیرعلم است که وی آن را به فرماندارى بیرجند اهدا نموده و در حال حاضر محل استانداری خراسان جنوبی است. بنای این عمارت مربوط به اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجار بوده و به نام هایی چون: ارگ حسام الدوله، قصر بی‌بی عروس و ارگ سرکار مشهور است.
بازار تاریخی اراک یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر اراک و از نمونه‌های شاخص معماری و شهرسازی دوره قاجار در مرکز ایران است. این مجموعه در بافت قدیمی و مرکزی شهر قرار دارد و هم‌زمان با شکل‌گیری شهر اراک در دوره فتحعلی‌شاه قاجار ساخته شد. بازار از گذشته تاکنون علاوه بر نقش اقتصادی و تجاری، بخشی از ساختار اجتماعی و فرهنگی شهر بوده و محل رفت‌وآمد بازرگانان، پیشه‌وران، کشاورزان و مردم منطقه به شمار می‌رفته است.
مجموعه امیرچخماق، که با نام‌های امیرچقماق و امیرچخماق نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی شهر یزد و از شناخته‌شده‌ترین نمادهای این شهر کویری است. این مجموعه در میانه بافت تاریخی یزد قرار گرفته و در طول چندین قرن، علاوه بر نقش مذهبی، کارکردهای اجتماعی، اقتصادی و شهری داشته است. معماری شاخص، سردر مرتفع، طاق‌ها و صفه‌های باشکوه و قرار گرفتن بناها در کنار یک میدان تاریخی، مجموعه امیرچخماق را به یکی از مهم‌ترین نقاط دیدنی یزد تبدیل کرده است.
خانه آقازاده یکی از مشهورترین بناهای تاریخی شهر ابرکوه در استان یزد و نمونه‌ای ارزشمند از معماری مسکونی مناطق گرم و خشک ایران است. این خانه در بافت تاریخی شهر قرار گرفته و به دلیل طراحی متناسب با شرایط اقلیمی، استفاده از مصالح بومی و وجود بادگیر دوطبقه و کلاه‌فرنگی، جایگاه ویژه‌ای در میان خانه‌های تاریخی ایران دارد. بنای خانه به سید حسین ابرقویی، از افراد ثروتمند دوره قاجار، نسبت داده می‌شود و ساختار آن تصویری روشن از شیوه زندگی خانواده‌های متمول در شهرهای کویری ایران ارائه می‌دهد.
خانه ابویی یکی از بناهای تاریخی شهر زاهدان و از نمونه‌های ارزشمند معماری مسکونی در نخستین سال‌های شکل‌گیری این شهر است. این خانه در بافت تاریخی زاهدان قرار دارد و ساخت آن با دوره‌ای هم‌زمان است که هسته اولیه شهر در حال شکل‌گیری بود. استفاده از عناصر معماری سنتی و اقلیمی، به‌ویژه بادگیرها و حوضخانه، مهم‌ترین ویژگی این بنا محسوب می‌شود.
وقفنامۀ ربع رشیدی نسخۀ سدۀ 13 میلادی در سال 2007 در فهرست برنامۀ حافظۀ جهانی یونسکو به ثبت رسید. حافظۀ جهانی یونسکو برنامه‌ای است که در سال 1992 از سوی کمیته مشورتی بین‌المللی پیشنهاد شد و مدیرکل یونسکو آن را تأیید کرد. هدف از این طرح حفظ میراث مستند و سهولت دسترسی به آنها و نیز ممانعت از داد و ستد غیرقانونی، تاراج، پراکندگی و نابودی این میراث ارزشمند است. مهم‌ترین معیارهای گزینش این آثار اهمیت جهانی و نیز ارزش برجسته در سطح بین‌المللی است.
منظر فرهنگی هورامانات/ اورامانات در تاریخ پنجم مرداد ماه سال 1400 خورشیدی، مقارن با 25 ژوئن سال 2021 میلادی، در جریان 44مین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو تأیید شد و در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. هورامان یا اورامان گستره‌ای تاریخی-فرهنگی واقع در استان‌های کردستان و کرمانشاه است که از منظر معماری بافتی پلکانی دارد و آداب و رسوم آن کاملاً خاص این منطقه است.
شهر تاریخی یزد یکی از ارزشمندترین نمونه‌های سکونت انسانی در محیط گرم و خشک ایران است؛ شهری که معماری، شهرسازی و شیوه مدیریت منابع آب در آن طی قرن‌ها با شرایط دشوار کویر سازگار شده است. بافت تاریخی یزد مجموعه‌ای گسترده از خانه‌های خشتی، کوچه‌های باریک، ساباط‌ها، بازارها، مسجدها، آب‌انبارها، حمام‌ها، باغ‌ها و بناهای مذهبی را در خود جای داده و هنوز نیز بخش مهمی از آن به عنوان یک بافت زنده شهری مورد استفاده قرار می‌گیرد.
ارگ بم یکی از شاخص‌ترین آثار تاریخی استان کرمان و یکی از مهم‌ترین نمونه‌های معماری خشتی ایران است که در شهر بم قرار دارد. این مجموعه تاریخی در واقع یک شهر دژمانند و مستحکم بوده که بخش حاکم‌نشین آن در مرتفع‌ترین قسمت قرار داشته و به همین دلیل در گذر زمان، کل مجموعه با نام «ارگ بم» شناخته شده است.
روستای ایراج یکی از روستاهای تاریخی و ییلاقی شهرستان خور و بیابانک در استان اصفهان است که در دامنه کوهی کم‌ارتفاع و در میان چشم‌اندازهای کویری منطقه قرار گرفته است. این روستا در حدود ۳۰ کیلومتری جنوب شهر خور واقع شده و به دلیل موقعیت طبیعی، پیشینه تاریخی و آثار ارزشمند خود، یکی از مقاصد روستایی قابل توجه در شرق استان اصفهان به شمار می‌رود.
قارنه روستای کوچکی است که در فاصله ۴۵ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان اصفهان واقع در پناه گاه حیات وحش (پارک ملی) کلاه قاضی واقع شده است. به دلیل قرار گرفتن کوه قارنه در غرب روستا آب و هوای این روستا خنک‌تر و مرطوب‌تر از روستاهای مجاور خود می‌باشد. آخرین روستای براآن جنوبی و دروازه ورودی منطقه جرقویه است.
روستای باب‌الحکم یکی از روستاهای تاریخی شهرستان بردسکن در استان خراسان رضوی است که در حدود ۸ کیلومتری غرب بردسکن و در حاشیه جاده بردسکن به طبس قرار گرفته است. بافت قدیمی روستا هنوز بخش قابل توجهی از سیمای سنتی خود را حفظ کرده و در میان خانه‌ها و بناهای آن می‌توان آب‌انبار تاریخی، حوضخانه، خانه‌های قدیمی، حمام، قبرستان تاریخی و بادگیرهای متعددی را مشاهده کرد. همین مجموعه در کنار صنایع دستی و تولید خوراکی‌های محلی، باب‌الحکم را در شمار روستاهای هدف گردشگری منطقه قرار داده است.
روستای سیمین ابرو یکی از روستاهای هدف گردشگری استان همدان است که در محدوده‌ای کوهپایه‌ای در جنوب شرقی شهر همدان قرار دارد. فاصله روستا تا مرکز شهر همدان حدود ۱۲ کیلومتر است و همین نزدیکی باعث شده سیمین ابرو مقصدی مناسب برای یک سفر نیم‌روزه از همدان باشد.
روستای زنوزق یکی از روستاهای تاریخی و پلکانی استان آذربایجان شرقی است که در بخش مرکزی شهرستان مرند و در نزدیکی شهر زنوز قرار دارد. این روستا در منطقه‌ای کوهستانی شکل گرفته و خانه‌های آن بر دامنه شیب‌دار کوه، به‌صورت پلکانی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
روستای رویین یا روئین یکی از روستاهای تاریخی و هدف گردشگری شهرستان اسفراین در استان خراسان شمالی است. روستا در دامنه‌های جنوبی رشته‌کوه آلاداغ و در دره‌ای کوهستانی شکل گرفته و حدود ۲۶ کیلومتر با شهر اسفراین و حدود ۵۲ کیلومتر با بجنورد فاصله دارد.
روستای نایبند طبس یکی از شگفت‌انگیزترین روستاهای تاریخی ایران است که در دل کویر لوت و در جنوب‌شرق استان خراسان جنوبی قرار گرفته است. این روستا با معماری پلکانی، خانه‌های خشتی، کوچه‌های سرپوشیده، نخلستان‌های سرسبز و قرارگیری در کنار کوهستان نایبند، تصویری متفاوت از زندگی در حاشیه کویر ارائه می‌دهد.
«روستای ورکانه» در دامنه کوه الوند، در بخش جنوبی رشته کوه زاگرس میانی، در شرق رودخانه ارزان فرد و در 20 کیلومتری جنوب شرقی همدان جای دارد. واژه ورکانه از ور یا همان بر و همچنین کانه و چشمه ساخته شده است، کنارچشمه.
روستای ماخونیک یکی از خاص‌ترین و متفاوت‌ترین روستاهای ایران است که در استان خراسان جنوبی و در شهرستان سربیشه قرار دارد. این روستا در نزدیکی مرز ایران و افغانستان و در منطقه‌ای کوهستانی و نیمه‌خشک واقع شده و به دلیل معماری عجیب خانه‌ها، سبک زندگی سنتی و فرهنگ خاص مردم، شهرتی فراتر از مرزهای ایران پیدا کرده است.
روستای میمند یکی از شگفت‌انگیزترین سکونتگاه‌های تاریخی ایران است که در استان کرمان، شهرستان شهربابک و در منطقه‌ای کوهستانی میان شهرهای کرمان، سیرجان و رفسنجان قرار دارد. این روستا به دلیل خانه‌های دستکند و صخره‌ای که در دل کوه کنده شده‌اند، یکی از مهم‌ترین نمونه‌های معماری بومی ایران و جهان به شمار می‌رود. منظر فرهنگی میمند در سال ۲۰۱۵ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و به عنوان نمونه‌ای ارزشمند از رابطه میان انسان و طبیعت شناخته می‌شود.
جزیره واسیلی در طرح شهرسازی پتر کبیر به عنوان مرکز شهر جدید طراحی شد. پتر کبیر با الهام از آمستردام، این جزیره را با کانال‌ها و کوچه‌های مستطیل شکل برای خشک کردن باتلاق‌ها و ایجاد شهری منظم و منسجم طراحی کرد.
برای صد سال جزیره واسیلی محل احداث لنگرگاه شهر بود. اکنون فقط حلقه‌های آهنی که در دیواره‌های گرانیتی وجود دارد یادآور این حقیقت هستند که روزی کشتی‌ها در این محل لنگر می‌انداخته‌اند. دماغه جزیره واسیلی برای انعکاس وضع سن پترزبورگ به عنوان یک مرکز بین المللی کشتیرانی و بازرگانی، طراحی شده بود. قسمت میانی ترکیب یک یک معبد یونانی است. اسم مستعار آن به روسی پارتنون است. (پارتنون معبد خدای اتنا در آتن است). سر در اصلی مشرف بر رود نِوا است که مزین به اشکالی از خدای دریا نپتون و محافظانش می‌باشد.