قلعه‌ها و دژهای تاریخی
قلعه قهقهه که در گویش محلی «قاه‌قاه قالاسی» نامیده می‌شود، یکی از مهم‌ترین دژهای تاریخی استان اردبیل است که در منطقه‌ای کوهستانی در شمال شرقی مشگین‌شهر قرار گرفته است. موقعیت طبیعی دشوار، پرتگاه‌های عمیق، دیوارهای مستحکم و مسیر صعود سخت، این قلعه را در دوره‌های مختلف به یکی از استراتژیک‌ترین استحکامات منطقه تبدیل کرده بود. شهرت اصلی قلعه قهقهه اما به دوره صفویه بازمی‌گردد؛ زمانی که این دژ به محل نگهداری زندانیان سیاسی و شاهزادگان صفوی تبدیل شد.
قلعه کنجانچم یکی از بناهای شاخص دوره قاجار در استان ایلام است که در محور ایلام ـ مهران و حدود ۱۵ کیلومتری شمال شهر مهران قرار دارد. این قلعه در سال ۱۳۲۶ هجری قمری به دستور غلامرضاخان ابوقداره، آخرین والی پشتکوه، ساخته شد و در گذشته هم اقامتگاه زمستانی خاندان والی و هم بخشی از ساختار حکومتی منطقه بود.
استان سیستان و بلوچستان یکی از پهناورترین استان‌های ایران است که در کنار طبیعت متفاوت و فرهنگ غنی، آثار تاریخی ارزشمندی را نیز در خود جای داده است. قلعه سه کوهه در نزدیکی زابل یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی منطقه به شمار می‌رود؛ بنایی که علاوه بر ارزش معماری، با بخشی از تحولات سیاسی و نظامی سیستان در دوره قاجار نیز پیوند خورده است.
در کشور ما بناهای خشتی زیادی وجود دارد که به‌خاطر عمر طولانی و طراحی جالب توجه‌شان معروفند که بدون شک مشهورترین آنها ارگ بم است. اما تعدادی از این بناها کمتر بین گردشگران شناخته شده‌اند. یکی از آنها قلعه ایرج است که در استان تهران و نزدیک ورامین قرار دارد.
در غرب اصفهان و بر فراز تپه‌ای سنگی، بنایی خشتی و کهن قرار گرفته است که از شناخته‌شده‌ترین یادگارهای ایران باستان در پیرامون اصفهان به شمار می‌رود. آتشگاه اصفهان که با نام آتشکده آتشگاه نیز شناخته می‌شود، در منطقه تاریخی ماربین و در نزدیکی رودخانه زاینده‌رود قرار دارد و از فراز آن چشم‌اندازی گسترده از دشت اصفهان و پیرامون دیده می‌شود.
سنگ به عنوان یکی از قدیمی ترین مواد در دسترس بشر، همواره نقش مهمی در ساخت بناهای ماندگار ایفا کرده است اما اگر بخواهیم در میان بناهای معاصر به اثری باشکوه از حجاری و معماری اشاره کنیم، بی گمان قلعه خدارحم خان یکی از آن‌هاست. این قلعه که در شهر چالِشتُر در 5 کیلومتری شهرکرد، مرکز استان چهارمحال و بختیاری واقع شده، بنا بر تاریخ ثبت شده بر روی یکی از سرستونهای سنگی آن، در سال 1321 هجری قمری یا 1282 هجری شمسی احداث شده است.
۱۴۲ کیلومتر که از ایلام به سمت پل‌دختر بروید به دره‌شهر می‌رسید، این شهر از لحاظ جمعیتی چهارمین شهر از شهرهای استان ایلام است. در فاصله ۶ کیلومتری شرق دره‌شهر در دامنه‌های ارتفاعات کبیرکوه در میان دشتی هموار در روستای «شیخ مکان» قلعه‌ای واقع شده است به نام «قلعه پوراشرف» یا «قلعه مکان». بعضی منابع، قدمت اولیه آن را به دوره ساسانی نسبت می‌دهند اما تاریخی که در کتیبه این بنا ذکر شده، سال ۱۳۳۵ را نشان می‌دهد.
سقز، شمالی‌ترین شهر استان کردستان است و در حدود ۱۸۷ کیلومتری سنندج، مرکز استان، قرار دارد. این منطقه از گذشته‌های دور یکی از نواحی مهم شمال غرب ایران بوده و آثار باستانی متعددی در اطراف آن به چشم می‌خورد. در میان این آثار، تپه زیویه جایگاه ویژه‌ای دارد؛ محوطه‌ای باستانی که بقایای یک دژ حکومتی مهم را در خود جای داده و نام آن با یکی از مشهورترین گنجینه‌های باستان‌شناسی ایران گره خورده است.
دامغان از شهرهای کهن ایران است که به دلیل قرار گرفتن در مسیر راه‌های تاریخی شرق و غرب، به‌ویژه در پیوند با جاده ابریشم، در دوره‌های مختلف اهمیت اقتصادی، سیاسی و نظامی داشته است. همین جایگاه راهبردی باعث شد برای حفاظت از شهر حصاری مستحکم پیرامون آن ساخته شود که امروزه بخش‌هایی از آن با نام باروی دامغان یا باره نادری شناخته می‌شود.
کاخ سردار اسعد بختیاری در شهر «جونقان» و در شهرستان فارسان استان چهارمحال و بختیاری بنا شده‌است. این قلعه که با نام دژ جونقان یا قلعه جونقان نیز شناخته می‌شود یادگاری از پایان دوران قاجار است و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه والی در شهر ایلام و در محدوده خیابان پاسداران قرار دارد؛ بنایی قاجاری که امروزه موزه مردم‌شناسی ایلام را در خود جای داده است. این بنا در گذشته در محله حسین‌آباد فیلی و بر فراز تپه چغا میرک ساخته شد و با توجه به جایگاه والیان ایلام، بخشی از تاریخ سیاسی و اجتماعی منطقه را در خود بازتاب می‌دهد.
روستای کردشت از توابع شهرستان جلفا در استان آذربایجان شرقی و در حاشیه رود ارس قرار دارد. این روستا به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه خود در نزدیکی مرز ایران و جمهوری آذربایجان، در دوره‌های مختلف تاریخی اهمیت نظامی و سیاسی داشته است. قرارگیری کردشت در مسیر ارتباطی منطقه و نزدیکی آن به رود ارس باعث شد این نقطه در جریان جنگ‌های ایران و روسیه در دوره قاجار نیز نقش مهمی پیدا کند.
قلعه ضحاک در استان آذربایجان شرقی، در حدود ۲۰ کیلومتری جنوب‌شرقی شهرستان هشترود و در بخش مرکزی، دهستان علی‌آباد قرار دارد. این دژ در حدود ۵ کیلومتری جنوب روستای عربلو و در محدوده کوهستانی سرمه‌لو قرار گرفته و موقعیت آن در میان ارتفاعات و دره‌های عمیق، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های دفاعی آن بوده است. در منابع مختلف از این مجموعه با نام‌هایی مانند دژ اژدهاک، نارین قالا، قیز قلعه‌سی، داش قلعه‌سی، باروآس و رویی‌دژ نیز یاد شده است.
قلعه قمچقای، که با نام دژ قمچقای و در برخی روایت‌های محلی با نام قلعه آیتوس نیز شناخته می‌شود، یکی از شگفت‌انگیزترین دژهای تاریخی استان کردستان است. این قلعه در منطقه کرانی شهرستان بیجار، بر فراز صخره‌ای مرتفع و مشرف به دره‌های عمیق ساخته شده و موقعیت طبیعی آن چنان است که در بخش زیادی از پیرامون، خود صخره و پرتگاه نقش دیوار دفاعی را ایفا می‌کند.
قلعه دزک که با نام کاخ قلعه دزک و قلعه امیرمفخم بختیاری نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهرستان کیار در استان چهارمحال و بختیاری است. این بنا در جنوب‌شرقی روستای دزک قرار دارد و در دوره قاجار به دستور لطفعلی‌خان امیرمفخم بختیاری ساخته شد. معماری قلعه ترکیبی از الگوهای معماری ایرانی و تأثیرات معماری کاخ‌ها و کوشک‌های اروپایی سده‌های هفدهم و هجدهم میلادی است.
قلعه بهستان یکی از متفاوت‌ترین دژهای تاریخی استان زنجان است که در نزدیکی روستای بهستان و در کنار رودخانه قزل‌اوزن قرار دارد. این قلعه بخشی از پیکره سنگی کوه را در خود جای داده و بسیاری از فضاهای آن با تراشیدن صخره و ایجاد اتاق، دالان و پلکان شکل گرفته‌اند. همین ویژگی باعث شده است قلعه بهستان در میان نمونه‌های شاخص معماری دست‌کند ایران قرار گیرد.
قلعه بمپور ایرانشهر یکی از مهم‌ترین قلعه‌ها در سراسر پهنه سرزمین بلوچستان به شمار می‌رود که بر فراز تپه‌ای دست‌ساز بنا شده است. این قلعه که در زمان ساخت، مجموعه‌ای نظامی به شمار میرفته، به لحاظ موقعیت استراتژیک توانایی دفاع در مقابل هجوم قشون نظامی را داشته است.
قلعه خرانق یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی روستای خرانق در شهرستان اردکان استان یزد است که در میان بافت تاریخی این روستا قرار گرفته است. این دژ خشتی در منطقه‌ای کویری شکل گرفته و مجموعه‌ای از خانه‌های مسکونی، برج‌های دیده‌بانی، دروازه‌ها و کوچه‌های باریک را درون حصار خود جای داده است. موقعیت قلعه در مسیرهای تاریخی پیرامون خرانق نیز به اهمیت آن افزوده و آن را به یکی از جاذبه‌های شاخص گردشگری تاریخی استان یزد تبدیل کرده است.
قلعه «فورگ»، که قلعه «میرزا رفیع خان» نیز خوانده می‌شود، در سرزمینی ییلاقی در شمال روستای فورگ، در 5 کیلومتری شهرستان «درمیان» و ۱۱۰ کیلومتری غرب «بیرجند»، در استان «خراسان» قرار گرفته است. این دژ در بلندای ۱۸۴۰ متری بر روی بلندیهای دره درمیان و در دامنه کوه «مومن آباد» قرار دارد که به دشت «اسدیه» میرسد.
قلعه فلک‌الافلاک یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی خرم‌آباد و از شناخته‌شده‌ترین دژهای تاریخی غرب ایران است که بر فراز تپه‌ای در مرکز شهر خرم‌آباد قرار دارد. این قلعه در کنار رودخانه و چشمه گلستان ساخته شده و موقعیت مرتفع آن، چشم‌اندازی گسترده بر دره تاریخی خرم‌آباد ایجاد کرده است. امروزه فلک‌الافلاک یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی لرستان به شمار می‌رود.
در بندر قشم، کنگ، عمان، رأس الخیمه، جزیره هرمز و به طور کلی مناطق حاشیه‌ی خلیج همیشه فارس بقایای دیوارهایی دیده می‌شود. این دیوار‌ها در واقع مهم‌ترین اثر باقی مانده از روزگار استعمارگری پرتغالی‌ها بر سواحل و جزایر خلیج فارس است.
کوه خواجه یکی از مهم‌ترین محوطه‌های تاریخی و باستان‌شناختی سیستان است که در نزدیکی زابل و در میان دشت سیستان قرار دارد. این کوه صخره‌ای و نسبتاً منفرد، در نزدیکی دریاچه هامون قرار گرفته و مجموعه‌ای از آثار معماری، مذهبی و نظامی را در خود جای داده است.
ارگ کریم خان یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی شهر شیراز و از مهم‌ترین یادگارهای دوره زندیه است که در قلب بافت تاریخی شهر و در شمال شرقی میدان شهدا قرار دارد. این بنای باشکوه در روزگار کریم خان زند ساخته شد؛ زمانی که شیراز به پایتخت حکومت زندیه تبدیل شده بود و کریم خان برای سامان دادن به شهر، مجموعه‌ای از بناهای حکومتی، مذهبی، تجاری و خدماتی را در کنار یکدیگر ایجاد کرد.
ارگ راین یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی استان کرمان در جنوب‌شرقی ایران است که در جنوب‌غربی شهر راین و در دامنه کوه هزار قرار دارد. این ارگ در فاصله تقریبی ۱۱۰ کیلومتری جنوب کرمان و حدود ۱۰۰ کیلومتری شرق ارگ بم قرار گرفته و یکی از نمونه‌های ارزشمند معماری خشتی ایران به شمار می‌رود.
قلعه بابک یکی از مشهورترین دژهای تاریخی ایران است که بر فراز کوهی در منطقه ارسباران و در نزدیکی شهر کلیبر در استان آذربایجان شرقی قرار دارد. این دژ در ارتفاعی حدود ۲۳۰۰ متر از سطح دریا ساخته شده و موقعیت طبیعی آن، پرتگاه‌های عمیق و مسیر دشوار دسترسی، بخش مهمی از ساختار دفاعی قلعه را تشکیل می‌داده است.
کاخ کلات، معروف به قصر خورشید، یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی شهر کلات در خراسان رضوی است؛ عمارتی سنگی که در دوره افشاریه و در زمان نادرشاه افشار بر روی شالوده بنایی قدیمی‌تر ساخته شد. این بنا اگرچه در منابع و روایت‌های محلی گاه با عنوان آرامگاه یا برج‌مقبره‌ای نیمه‌تمام معرفی شده، در شکل نهایی خود مجموعه‌ای سلطنتی با کارکرد اقامتی و خزانه‌ای بوده است.
قلعه رودخان یا قلعه حسامی یکی از مشهورترین دژهای تاریخی گیلان است که در ارتفاعات جنگلی شهرستان فومن و در نزدیکی روستای رودخان قرار دارد. این قلعه در ارتفاعی حدود ۶۶۵ تا ۷۱۵ متر از سطح دریا ساخته شده و موقعیت آن در میان جنگل‌های انبوه، شیب‌های کوهستانی و دره‌ای که رودخانه رودخان از کنار آن می‌گذرد، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تجربه بازدید از آن است. فاصله قلعه از فومن حدود ۲۵ کیلومتر است و مسیر رسیدن به آن پس از پایان جاده خودرو، با یک صعود نسبتاً طولانی پیاده ادامه پیدا می‌کند.
دیوار بزرگ گرگان یکی از مهم‌ترین آثار معماری و نظامی ایران باستان و یکی از شگفت‌انگیزترین سازه‌های دفاعی دوره ساسانی است که در گستره وسیعی از استان گلستان و منطقه ترکمن‌صحرا امتداد داشته است. این دیوار تاریخی در منابع و میان مردم با نام‌هایی مانند دیوار سرخ، مار سرخ، قزل‌آلان و سد اسکندر شناخته می‌شود و بقایای آن امروزه در محدوده شهرستان‌های بندر ترکمن، آق‌قلا، گنبد کاووس و کلاله دیده می‌شود.
ریجاب یا «ریژاو» یکی از زیباترین مناطق کوهستانی استان کرمانشاه است که در شهرستان دالاهو قرار دارد و به دلیل چشمه‌های فراوان، آبشارهای بلند، رودخانه خروشان، دره‌های سرسبز و آثار تاریخی ارزشمند، یکی از مقصدهای جذاب طبیعت‌گردی و تاریخی غرب ایران به شمار می‌رود. این منطقه حدود ۱۲۰ کیلومترمربع وسعت دارد و در ناحیه‌ای کوهستانی با آب‌وهوایی نسبتاً معتدل قرار گرفته است.
ارگ تاریخی گوگد در شهر گوگد، در بخش مرکزی شهرستان گلپایگان استان اصفهان قرار دارد و حدود ۵ تا ۶ کیلومتر با شهر گلپایگان فاصله دارد. این بنا در یکی از مسیرهای ارتباطی تاریخی منطقه قرار گرفته و موقعیت آن در نزدیکی مسیرهای قدیمی کاروانی، یکی از دلایل اهمیت آن در گذشته بوده است. ارگ گوگد با ساختاری خشتی و گلی، چهار برج گوشه‌ای و دیوارهای بلند دفاعی، نمونه‌ای ارزشمند از معماری قلعه‌ها و کاروانسراهای مناطق مرکزی ایران به شمار می‌رود.
ارگ کلاه فرنگی، از آثار تاریخی شهر بیرجند، منسوب به امیرحسن خان شیبانى و متعلق به امیرعلم است که وی آن را به فرماندارى بیرجند اهدا نموده و در حال حاضر محل استانداری خراسان جنوبی است. بنای این عمارت مربوط به اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجار بوده و به نام هایی چون: ارگ حسام الدوله، قصر بی‌بی عروس و ارگ سرکار مشهور است.
قلعه الموت یکی از مشهورترین دژهای تاریخی ایران در شمال غربی استان قزوین است که در نزدیکی روستای گازرخان و در منطقه کوهستانی الموت قرار دارد. این قلعه بر فراز صخره‌ای مرتفع ساخته شده و موقعیت طبیعی آن باعث شده است که از چندین جهت به پرتگاه‌های عمیق مشرف باشد. صخره‌ای که قلعه بر روی آن قرار گرفته، حدود ۲۰۰ متر از زمین‌های پیرامون خود بلندتر است و همین اختلاف ارتفاع، یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری ساختار دفاعی قلعه به شمار می‌رود.
ارگ بم یکی از شاخص‌ترین آثار تاریخی استان کرمان و یکی از مهم‌ترین نمونه‌های معماری خشتی ایران است که در شهر بم قرار دارد. این مجموعه تاریخی در واقع یک شهر دژمانند و مستحکم بوده که بخش حاکم‌نشین آن در مرتفع‌ترین قسمت قرار داشته و به همین دلیل در گذر زمان، کل مجموعه با نام «ارگ بم» شناخته شده است.
روستای ایراج یکی از روستاهای تاریخی و ییلاقی شهرستان خور و بیابانک در استان اصفهان است که در دامنه کوهی کم‌ارتفاع و در میان چشم‌اندازهای کویری منطقه قرار گرفته است. این روستا در حدود ۳۰ کیلومتری جنوب شهر خور واقع شده و به دلیل موقعیت طبیعی، پیشینه تاریخی و آثار ارزشمند خود، یکی از مقاصد روستایی قابل توجه در شرق استان اصفهان به شمار می‌رود.
روستای افین یکی از روستاهای تاریخی و هدف گردشگری استان خراسان جنوبی است که در منطقه‌ای نسبتاً خنک و سرسبز در نزدیکی قاین قرار گرفته است. این روستا در شهرستان زیرکوه قرار دارد و به دلیل باغ‌های گسترده زرشک، آثار تاریخی، معماری بومی و چشم‌اندازهای طبیعی، یکی از مقصدهای متفاوت برای گردشگرانی است که می‌خواهند با بخش کمتر شناخته‌شده خراسان جنوبی آشنا شوند.
روستای تمین در 65 کیلومتری جنوب غربی شهر میرجاوه واقع شده و بین دو کوه تفتان و سیاه کوه قرار دارد. این روستا تابستانهای خنک و زمستانهای سردی دارد که جوی مطلوب و متفاوت را در طول سال برای ساکنان و بازدیدکنندگان فراهم می‌کند.