کاخ‌ها و عمارت‌ها
بوشهر را نمی‌توان فقط با ساحل خلیج فارس، نخلستان‌ها و حال‌وهوای جنوبی آن شناخت. یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این شهر، بافت تاریخی بوشهر است؛ جایی که خانه‌ها و عمارت‌های قدیمی، بخشی از تاریخ تجارت، فرهنگ و زندگی اجتماعی این بندر مهم را در خود حفظ کرده‌اند.
اگر به تبریز سفر کرده باشید و چرخی در مرکز شهر زده باشید، حتما عمارت شهرداری نظر شما را جلب کرده است. ساختمان شهرداری تبریز که به کاخ شهرداری نیز معروف است، گذشته از ارزش تاریخی و معماری، موزهی پروپیمانی دارد که بازدید از آن خالی از لطف نیست.
گرگان به سرسبزی و خوش آب و هوا بودن معروف است، و هم‌چنین به جنگل‌ها و آبشارهای اطراف شهر اما نباید از خود شهر به خصوص بافت قدیم آن غافل شد؛ محدوده قدیمی شهر گرگان پر است از ساختمان‌ها و خانه‌های قدیمی و با شکوه که برخی نیز در سال‌های اخیر به بهترین شکل مرمت و بازسازی شده‌اند.
بندر لنگه در ساحل خلیج فارس، علاوه بر چشم‌اندازهای دریایی و طلوع و غروب تماشایی خورشید، مجموعه‌ای از بناهای تاریخی ارزشمند را در خود جای داده است. خانه فکری یکی از شناخته‌شده‌ترین خانه‌های تاریخی این شهر است که معماری آن با شرایط اقلیمی جنوب ایران هماهنگ شده و بادگیرهای بلند آن از شاخص‌ترین عناصر بنا به شمار می‌روند.
عمارت کوشک که با نام خانه شقاقی نیز شناخته می‌شود، یکی از خانه‌های تاریخی تهران در محدوده مرکزی شهر است که معماری آن ترکیبی از عناصر معماری ایرانی و تأثیرات معماری اروپایی اوایل دوره پهلوی را نشان می‌دهد. این عمارت در محدوده خیابان فردوسی و کوچه کوشک قرار دارد و نمای آجری، کاشی‌کاری، گچ‌بری، سنگ‌کاری و فرم متفاوت ساختمان، آن را از بسیاری از خانه‌های تاریخی تهران متمایز کرده است.
خانه لطفی یکی از خانه‌های تاریخی ارزشمند شهر دامغان در استان سمنان است که قدمت آن به دوره قاجار می‌رسد. این بنا با مجموعه‌ای از حیاط‌های اندرونی و بیرونی، هشتی‌ها، ایوان‌های ستون‌دار، اتاق‌های مسکونی، اصطبل، خانه مستخدمین و آب‌انبار، نمونه‌ای قابل توجه از معماری خانه‌های سنتی و اعیانی دامغان به شمار می‌رود.
عمارت صمیمی یکی از بناهای تاریخی شهر رامهرمز در استان خوزستان است که در محله کیمه و خیابان امت قرار دارد. این مجموعه با نام‌های «باغ صمیمی»، «عمارت کیمه» و «باغ امیر سپهدار» نیز شناخته می‌شود و از نمونه‌های ارزشمند معماری دوره قاجار در جنوب غربی ایران به شمار می‌رود.
خانه عباسی‌ها یکی از مشهورترین خانه‌های تاریخی کاشان است که در محله سلطان امیراحمد قرار دارد. این خانه تاریخی نمونه‌ای برجسته از معماری مسکونی دوره قاجار در ایران است و مجموعه‌ای از حیاط‌های اندرونی و بیرونی، اتاق‌های متعدد، شاه‌نشین‌ها، ایوان‌ها، حوض‌ها و فضاهای خدماتی را در خود جای داده است.
خانه زینت‌الملک یکی از بناهای مهم شهر شیراز است که بخشی از نارنجستان قوام به‌شمار می‌رود. زیرزمین این خانه سال‌هاست که به موزهی مشاهیر شیراز تبدیل شده است. هر کسی که به معماری و تاریخ علاقه‌مند باشد، قطعا از دیدن این عمارت تاریخی لذت خواهد برد.
دزفول یکی از آن شهرهایی‌ست که بخشی از بافت قدیمی آن دست‌نخورده باقی مانده است. بی‌دلیل نیست که به این شهر موزهی آجر هم می‌گویند. کافی است سری به محله‌های تاریخی آن بزنید تا چند سال در زمان به عقب برگردید، جایی نزدیک رودخانه دز آرام و در عین حال پرخروش!
منطقه چشمه علی دامغان در شمال شهر دامغان و حدود 30 کیلومتری این شهر و در بین روستای آستانه وشهر دیباج واقع گردیده است. چشمه علی از طرف شمال به دو استان شمالی گلستان و مازندران راه دارد.
خانه و حسینیه امینی‌ها یکی از بناهای تاریخی شهر قزوین است که می‌توان آن را نمونه‌ای بدیع و چشم‌نواز از خانه‌های تاریخی ایران دانست. این بنا در سال ۱۲۷۵ هجری قمری و در دوران قاجار ساخته شده است. حاج محمدرضا امینی در آن زمان صاحب این بنا بوده است. حسینیه امینی‌ها بخشی از عمارت بزرگ‌تری است که ابتدا کاربری مسکونی داشته و سپس وقف حسینیه شده است.
کاخ سردار اسعد بختیاری در شهر «جونقان» و در شهرستان فارسان استان چهارمحال و بختیاری بنا شده‌است. این قلعه که با نام دژ جونقان یا قلعه جونقان نیز شناخته می‌شود یادگاری از پایان دوران قاجار است و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه‌های تاریخی کاشان از معروف‌ترین بناهای گردشگری ایران است که در بافت قدیم این شهر واقع شده است. بناهایی که میزبان گردشگران با سلیقه‌های مختلف هستند و در ماه‌های مختلف سال به خصوص در بهار که همزمان با فصل گلاب‌گیری در ییلاقات کاشان است، رونق بیشتری می‌یابد.
کاخ موزه گرگان یکی از بناهای شاخص دوره پهلوی در مرکز شهر گرگان است؛ بنایی که امروز همزمان دو روایت متفاوت اما مرتبط را پیش روی بازدیدکننده قرار می‌دهد: روایت یک کاخ سلطنتی متعلق به دوره پهلوی و روایت تاریخ و فرهنگ کهن سرزمین گرگان و دشت. این موزه در محوطه پارک شهر گرگان، نزدیک میدان ولیعصر، قرار گرفته و از نظر جایگاه شهری در قلب بافت تاریخی و فرهنگی شهر واقع شده است.
عمارت تومانیانس روستای وینق نام اثری تاریخی به جای مانده از دوران قاجار است که در غرب روستای وینق بر فراز تپه‌ای سنگی قرار دارد. این بنا توسط سرکیس تومانیانس ارمنی ساخته شده و به همین دلیل ویژگی‌های یک اثر ایرانی، اسلامی را ندارد و به سبک عمارت‌های قرن نوزدهم اروپا و روسیه می‌باشد.
"شاه گلی" یا "ائل گلی" یکی از مهم‌ترین گردشگاه‌های شهر تبریز است که در جنوب‌شرق آن و در ۷ کیلومتری مرکز شهر واقع شده است. این مکان در زمان آق‌قویونلوها ایجاد شده و در دوره‌ی صفویان گسترش یافته است. شاه‌گلی تا پیش از روی‌کارآمدن صفویان، بزرگترین منبع ذخیره آب جهت آبیاری باغ‌های مناطق شرقی تبریز تا دروازه تهران و تپلی‌باغ بوده است.
خانه حیدرزاده یکی از خانه‌های تاریخی و ارزشمند تبریز است که در محله تاریخی مقصودیه و در جنوب ساختمان شهرداری تبریز قرار دارد. این خانه در یکی از مهم‌ترین محدوده‌های تاریخی شهر واقع شده و به دلیل نزدیکی به مجموعه شهرداری، خانه‌های تاریخی و دیگر بناهای ارزشمند مرکز تبریز، می‌تواند بخشی از یک مسیر پیاده‌گردی تاریخی در شهر باشد. جایگاه خانه در بافت تاریخی مقصودیه باعث شده معماری آن در کنار دیگر خانه‌های قاجاری منطقه، تصویری روشن از شیوه زندگی خانواده‌های متمول تبریز در دوره قاجار ارائه دهد.
خانه بهنام یکی از خانه‌های تاریخی ارزشمند تبریز است که در محله تاریخی مقصودیه قرار دارد و از نمونه‌های شاخص معماری خانه‌های سنتی این شهر به شمار می‌رود. این بنا که با نام‌های «خانه گنجه‌ای» و «خانه قدکی» نیز در برخی منابع معرفی شده، در اواخر دوره زندیه و سال‌های آغازین دوره قاجار شکل گرفته و در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار مورد نوسازی و تزئین قرار گرفته است.
کوشک اردشیر یکی از بناهای تاریخی ارزشمند استان بوشهر است که در دشت «پشت‌پر» یا «بزپر»، در نزدیکی روستایی با همین نام در بخش ارم شهرستان دشتستان قرار دارد. این یادگار باستانی به دوره آغازین شاهنشاهی ساسانی و اردشیر بابکان، بنیان‌گذار این دودمان، منسوب شده است. موقعیت کوشک در یک چشم‌انداز کوهستانی و در نزدیکی گور دختر، مجموعه‌ای از آثار باستانی را در این بخش از دشتستان شکل داده که برای شناخت پیشینه تاریخی منطقه اهمیت زیادی دارد.
عمارت ملک مرتفع ترین بنای قاجاری در جنوب ایران است که با هزینه و دستور «محمد مهدی ملک التجار سوم» و به دست فرانسویها ساخته شده است. خاندان ملک التجار یک خاندان کازرونی بودند که در آغاز پادشاهی قاجار پا به بوشهر گذاشتند. فرزندان این خاندان چنان در بوشهر جا افتادند که از نام خانوادگی آنها پسوند «کازرونی» را برداشته و پسوند «بوشهری» جایگزین شد.
باغ شوکت‌آباد یک نمونه از باغ‌های ایرانی است که در اطراف بیرجند، مرکز استان خراسان جنوبی و توسط اسماعیل‌خان شوکت الملک از خاندان علم احداث شده است. باغ ایرانی یکی از شاخصههای شهرهای کویری ایران است. جنگلی در میانه بیابان، و این همان چیزی است که شکوه علوم و فناوریهای تاریخ ایران را در کنار هنری چشم‌نواز به تصویر میکشد.
عالی‌قاپو یکی از چهار بنای اصلی میدان نقش جهان اصفهان است که هر یک در چهار ضلع این میدان قرار دارند. بنایی که با سه سازه دیگر متفاوت است. عالی‌قاپو نه مسجد است و نه سردر بازار بلکه ایوانی بزرگ و ستون‌دار است که شاه صفوی از روی آن به تماشای بازی چوگان در میدان نقش جهان می‌نشست.
کاخ ساسانی سروستان، یکی از برجسته‌ترین آثار به‌جای‌مانده از دوران شکوهمند ساسانی، به‌عنوان بخشی از «محور ساسانی فارس» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. این محور شامل مجموعه‌ای از سایت‌های تاریخی در استان فارس است که اهمیت سیاسی، مذهبی و هنری این امپراتوری بزرگ ایرانی را نمایان می‌سازد.
کاخ مروارید که با نام کاخ شمس نیز شناخته می‌شود، یکی از متفاوت‌ترین بناهای معماری معاصر ایران است که در منطقه مهرشهر کرج ساخته شده است. این بنا برای شمس پهلوی، خواهر محمدرضا پهلوی، طراحی شد و در نیمه دوم دهه ۱۳۴۰ خورشیدی به یکی از نمونه‌های شاخص معماری مدرن و ارگانیک ایران تبدیل شد.
عمارت مسعودیه در نزدیکی میدان بهارستان تهران، یکی از زیباترین ساختمان‌های تهران قدیم است که به خوبی مرمت شده و میزبان تهرانی‌ها و تمام تهرانی‌هاست. مسعودیه شاهد روزهای مهمی در تاریخ معاصر ایران بوده است؛ روزهایی تأثیرگذار از دوران قاجار و رویدادهای مشروطه که باعث شده این بنا در فهرست آثار ملی ایران ثبت شود.
باغ فتح‌آباد که به بیگلربیگی نیز مشهور است، یکی از باغ‌های وسیع و زیبای کویر ایران است که در بخش «اختیارآباد» کرمان جای دارد. باغ فتح‌آباد یادگاری است از دوران پادشاهی قاجار که گفته می شود الگویی برای ساخت باغ شاهزاده ماهان بوده است و هم‌اکنون نیز در سایه شهرت باغ شاهزاده ماهان خلوت گزیده است.
کاخ چهلستون یکی از مشهورترین بناهای تاریخی اصفهان و از مهم‌ترین یادگارهای دوره صفوی است که در میان باغی ایرانی در نزدیکی میدان نقش جهان و محور تاریخی چهارباغ قرار گرفته است. این مجموعه در دوره‌ای ساخته و توسعه یافت که اصفهان به پایتخت ایران تبدیل شده بود و باغ‌ها، کاخ‌ها و بناهای حکومتی جدید در ساختار شهر شکل می‌گرفتند.
کاخ کلات، معروف به قصر خورشید، یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی شهر کلات در خراسان رضوی است؛ عمارتی سنگی که در دوره افشاریه و در زمان نادرشاه افشار بر روی شالوده بنایی قدیمی‌تر ساخته شد. این بنا اگرچه در منابع و روایت‌های محلی گاه با عنوان آرامگاه یا برج‌مقبره‌ای نیمه‌تمام معرفی شده، در شکل نهایی خود مجموعه‌ای سلطنتی با کارکرد اقامتی و خزانه‌ای بوده است.
عمارت مفخم یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی بجنورد و از شاخص‌ترین یادگارهای معماری دوره قاجار در خراسان شمالی است. این بنا در شهر بجنورد قرار دارد و امروزه بخشی از مجموعه تاریخی مفخم به شمار می‌رود؛ مجموعه‌ای که در گذشته بسیار گسترده‌تر از بنای امروزی بوده و فضاهایی مانند آینه‌خانه، حوض‌خانه، باغ فواره و عمارت کلاه‌فرنگی را در خود جای می‌داده است.
کاخ مرمر رامسر یکی از شناخته‌شده‌ترین جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی شهر رامسر است؛ عمارتی که در میان باغی سرسبز و چشم‌نواز قرار گرفته و ترکیب معماری، تاریخ معاصر ایران و تنوع گیاهی آن، تجربه‌ای متفاوت از سفر به این شهر شمالی ایجاد می‌کند. رامسر بیشتر با جنگل‌های هیرکانی، ییلاق‌های کوهستانی و ساحل دریای خزر شناخته می‌شود، اما کاخ مرمر یکی از مهم‌ترین بناهایی است که در محدوده شهری می‌تواند بخشی از تاریخ معاصر ایران را پیش روی گردشگران قرار دهد.
عمارت خسرو آباد در بلوار خسروآباد (شبلي) شهر سنندج قرار دارد. عمارت در نوع خود بي‌نظيربوده وسالها مركز حكومت حكام اردلان به ويژه خسروخان بوده است. مجموعه عمارت و باغ آن افزون بر دو بخش اصلي يعني قصر سلطنتي با ورودي ستون دار در بخش غربي و ساختمان شرقي باغلام گردشها و ايوان ستون‌دار مشرف بر صحن عمارت و فضاي بيروني بنا داراي فضاهاي ديگري چون حمام، اتاق قاپي چيان و خدمتكاران است. تزئينات معماري اين بنا شامل گچبري، آجر كاري، اروسي‌هاي زيبا و حوض چليپا شكل داخل عمارت است.
عمارت چهلستون قزوین که با نام کلاه‌فرنگی نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین بناهای به‌جامانده از دوران پایتختی قزوین در دوره صفویه است. این کوشک تاریخی در میان باغ سعادت‌آباد و در محدوده دولتخانه صفوی، در مجاورت سبزه‌میدان یا میدان آزادی قزوین قرار دارد و امروزه به عنوان موزه خوشنویسی قزوین مورد استفاده قرار می‌گیرد. بنا در سال ۱۳۳۴ خورشیدی با شماره ۳۸۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
مجموعه فرهنگی تاریخی نیاوران یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های کاخ‌موزه‌ای تهران است که در شمال شهر و در دامنه جنوبی البرز قرار دارد. این مجموعه در باغی تاریخی با مساحت حدود ۱۱ هکتار شکل گرفته و بناهای آن بخش‌هایی از تاریخ دو سلسله قاجار و پهلوی را در خود جای داده‌اند. نیاوران از این نظر با بسیاری از کاخ‌موزه‌های تهران تفاوت دارد که تنها یک ساختمان یا یک دوره تاریخی را نمایش نمی‌دهد. باغ و بناهای آن حاصل نزدیک به دو قرن تحول تاریخی است؛
عمارت تاریخی کاخ هشت بهشت نمونه‌ای است از کاخ های محل سکونت آخرین سلاطین دوره صفویه و در گذشته به زیباترین کاخ عالم مشهور بوده است. باغ وسیعی که عمارت درآن واقع شده است جزئی از باغ بزرگ نقش جهان به نام باغ بلبل بوده است که به دستور شاه اسماعیل اول احداث گردید. این بنا در تاریخ 1080هـ.ق ساخته شده و نام های دیگر آن هشت به هشت، هشت در بهشت و باغ بلبل است.
ساختمان شهرداری رشت یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای تاریخی شهر و از مهم‌ترین نمادهای معماری معاصر رشت است که در ضلع شمالی میدان شهرداری قرار دارد. نمای سفیدرنگ، برج ساعت و قرار گرفتن بنا در میان مجموعه تاریخی میدان شهرداری باعث شده این ساختمان به یکی از نخستین تصاویر ذهنی گردشگران از رشت تبدیل شود.